Glejak mózgu. Objawy, przyczyny, diagnostyka, leczenie i rokowania

Czym jest glejak mózgu?

Glejaki to grupa pierwotnych guzów ośrodkowego układu nerwowego, czyli takich, które powstają w mózgu lub rdzeniu kręgowym, a nie są przerzutami nowotworu z innego narządu. Ich komórki wykazują cechy komórek glejowych, które w zdrowym układzie nerwowym m.in. wspierają neurony i pomagają utrzymać odpowiednie warunki do ich pracy.

Poszczególne glejaki mogą różnić się tempem wzrostu, zdolnością naciekania otaczającej tkanki i odpowiedzią na leczenie. Dlatego sama nazwa „glejak” nie wystarcza do określenia przebiegu choroby. Dokładne rozpoznanie wymaga określenia typu guza i stopnia WHO, a w wielu przypadkach także jego cech molekularnych. Przerzuty pierwotnych glejaków poza ośrodkowy układ nerwowy występują rzadko.

Rodzaje glejaków mózgu i stopnie WHO

Współczesna klasyfikacja glejaków łączy ocenę wyglądu komórek pod mikroskopem z wynikami badań molekularnych. W przypadku części guzów określone zmiany molekularne są niezbędne do ustalenia właściwego rozpoznania.

Jakie rodzaje glejaków mózgu występują u dorosłych?

Do głównych rozlanych glejaków typu dorosłego należą:

• gwiaździak z mutacją IDH,
• skąpodrzewiak z mutacją IDH i kodelecją 1p/19q,
• glejak wielopostaciowy, czyli glioblastoma IDH-wildtype.

IDH to gen kodujący enzym dehydrogenazę izocytrynianową. Kodelecja 1p/19q oznacza jednoczesną utratę określonych fragmentów chromosomów 1 i 19. W przypadku niektórych glejaków wyniki tych badań współtworzą pełne rozpoznanie nowotworu.

Jakie rodzaje glejaków mózgu występują u dzieci?

Glejaki występujące u dzieci tworzą zróżnicowaną grupę i nie są po prostu odpowiednikami glejaków rozpoznawanych u dorosłych. Współczesna klasyfikacja WHO wyróżnia m.in. rozlane glejaki typu dziecięcego o niskim stopniu oraz rozlane glejaki typu dziecięcego o wysokim stopniu. Do guzów częściej spotykanych w wieku dziecięcym należą również niektóre glejaki ograniczone, np. gwiaździak włosowatokomórkowy.

Jednym z agresywnych glejaków występujących przede wszystkim u dzieci jest rozlany glejak linii pośrodkowej z mutacją H3 K27, który może rozwijać się m.in. w moście, wzgórzu lub innych strukturach położonych w linii pośrodkowej mózgu. Dokładny typ guza ustala się na podstawie jego budowy i cech molekularnych, ponieważ wpływają one na rozpoznanie, sposób leczenia i ocenę rokowania.

Glejak 1., 2., 3. i 4. stopnia – co oznacza stopień WHO?

Nie każdy rodzaj glejaka występuje we wszystkich stopniach od 1. do 4. Stopień WHO przypisuje się według kryteriów właściwych dla konkretnego typu guza. Uwzględniają one cechy widoczne pod mikroskopem, a w części nowotworów także cechy molekularne.

Przykładowo gwiaździak IDH-mutant może mieć stopień 2., 3. lub 4., skąpodrzewiak IDH-mutant i 1p/19q-codeleted – stopień 2. lub 3., natomiast glioblastoma IDH-wildtype ma stopień 4. Niektóre inne glejaki, np. gwiaździak włosowatokomórkowy, mogą mieć stopień 1.

Wyższy stopień WHO zazwyczaj wskazuje na bardziej agresywne cechy biologiczne w obrębie danego typu guza. Nie należy jednak porównywać rokowania dwóch różnych glejaków wyłącznie na podstawie tej samej cyfry.

Dawniej stosowano m.in. rozpoznanie „glejak wielopostaciowy z mutacją IDH”. Obecnie rozlane gwiaździaki z mutacją IDH klasyfikuje się jako gwiaździaki IDH-mutant stopnia 2., 3. lub 4., natomiast nazwa glioblastoma odnosi się do guzów IDH-wildtype.

Glejak mózgu – objawy

Objawy glejaka zależą przede wszystkim od tego, która część mózgu jest zajęta oraz jak guz i towarzyszące mu zmiany wpływają na otaczające tkanki. Rosnąca zmiana może także zwiększać ciśnienie wewnątrzczaszkowe. Tempo pojawiania się dolegliwości nie jest takie samo u wszystkich chorych i zależy m.in. od lokalizacji oraz biologii guza.

Pierwsze objawy glejaka mózgu – na co zwrócić uwagę?

Możliwe objawy obejmują:

• nowy lub stopniowo nasilający się ból głowy,
• nudności i wymioty,
• senność,
• pogorszenie widzenia,
• napad padaczkowy,
• zaburzenia równowagi lub chodu,
• osłabienie części ciała,
• zaburzenia czucia,
• trudności z mówieniem lub rozumieniem mowy,
• problemy z pamięcią i koncentracją,
• zmiany zachowania lub osobowości.

U części chorych ból głowy może występować rano lub nasilać się w określonych porach. Taki charakter bólu nie jest typowy wyłącznie dla guza mózgu. Sam ból głowy, bez innych objawów, rzadko oznacza obecność guza.

Skonsultuj się z lekarzem, jeśli pojawił się nowy ból głowy, wyraźnie różni się od wcześniejszych dolegliwości, stopniowo się nasila albo towarzyszą mu objawy neurologiczne.

Czytaj też:
Ból głowy. Jakie mogą być przyczyny?

Kiedy objawy wymagają pilnej pomocy?

Pierwszy w życiu napad padaczkowy, utrata przytomności albo nagłe zaburzenia mowy, widzenia, czucia czy siły mięśniowej wymagają pilnej oceny medycznej.

Takie objawy mogą występować w różnych chorobach neurologicznych, m.in. w udarze mózgu. Nie czekaj, aż samoistnie ustąpią.

Glejak w płatach czołowych – objawy

Płaty czołowe uczestniczą m.in. w planowaniu, kontroli zachowania, mowie i wykonywaniu ruchów. Objawy guza zależą od tego, który obszar płata czołowego został zajęty.

Mogą pojawić się apatia, brak inicjatywy, problemy z koncentracją i planowaniem albo zmiany zachowania, takie jak impulsywność czy mniejsza kontrola nad własnym zachowaniem. Guz zajmujący obszary odpowiedzialne za ruch może prowadzić do osłabienia lub niedowładu części ciała, a zmiany położone w innych częściach płata czołowego mogą wpływać m.in. na mowę lub węch.

Glejak w płatach skroniowych – objawy

Płaty skroniowe uczestniczą m.in. w przetwarzaniu dźwięków, pamięci i rozumieniu języka.

Jeżeli guz zajmuje obszary odpowiedzialne za funkcje językowe, może powodować trudności z rozumieniem wypowiedzi albo dobieraniem słów. Mogą pojawić się również problemy z pamięcią, zaburzenia pola widzenia i napady padaczkowe. Rodzaj objawów zależy m.in. od strony i dokładnej lokalizacji zmiany.

Glejak w płatach ciemieniowych – objawy

Płaty ciemieniowe odpowiadają m.in. za przetwarzanie czucia i orientację przestrzenną oraz uczestniczą w wykonywaniu bardziej złożonych czynności.

Guz może powodować zaburzenia czucia po stronie ciała przeciwnej do zajętej półkuli, problemy z rozpoznawaniem przedmiotu trzymanego w dłoni czy wykonywaniem określonych czynności. W zależności od miejsca zmiany mogą wystąpić również trudności z czytaniem, pisaniem, liczeniem lub rozróżnianiem prawej i lewej strony.

Glejak w płacie potylicznym – objawy

Płat potyliczny odpowiada przede wszystkim za przetwarzanie informacji wzrokowych.

Guz w tej okolicy może prowadzić do ubytków w polu widzenia lub innych zaburzeń wzrokowych. Ich zakres zależy od dokładnego miejsca i rozległości zmiany.

Glejak pnia mózgu – objawy

Pień mózgu uczestniczy w kontroli wielu podstawowych funkcji organizmu i przebiegają przez niego liczne drogi nerwowe.

Guz tej okolicy może powodować m.in. problemy z połykaniem lub mówieniem, zaburzenia równowagi i chodu, podwójne widzenie czy osłabienie części ciała. Konkretne objawy zależą od zajętych struktur.

Glejak mózgu – diagnostyka. Jak go wykryć?

Diagnostyka rozpoczyna się od zebrania wywiadu i badania neurologicznego. Jeśli objawy lub wynik badania wskazują na możliwość obecności zmiany w mózgu, kolejnym etapem są badania obrazowe.

Samo badanie obrazowe pozwala uwidocznić zmianę i ocenić jej cechy, ale w większości przypadków nie wystarcza do ustalenia pełnego rozpoznania glejaka. Potrzebna jest również ocena tkanki guza.

Rezonans magnetyczny i tomografia komputerowa w diagnostyce glejaka

Rezonans magnetyczny (MRI) mózgu, zazwyczaj wykonywany przed i po podaniu środka kontrastowego, pozwala szczegółowo ocenić lokalizację i rozległość zmiany oraz jej stosunek do otaczających struktur.

Tomografia komputerowa (TK) ma nieco inne zastosowania. Jest szybka i może być szczególnie przydatna w sytuacjach nagłych, przy podejrzeniu krwawienia albo gdy wykonanie MRI jest niemożliwe. Rezonans pozwala natomiast dokładniej ocenić tkanki miękkie mózgu.

Biopsja i badania molekularne glejaka

Materiał do rozpoznania pobiera się podczas operacji usunięcia guza albo biopsji. Biopsję stereotaktyczną można zastosować m.in. wtedy, gdy bezpieczne usunięcie większej części zmiany nie jest możliwe lub guz znajduje się w trudno dostępnej lokalizacji.

Patolog ocenia pobraną tkankę pod mikroskopem oraz wykonuje odpowiednie badania molekularne. W zależności od podejrzewanego typu glejaka ocenia się m.in.:

• mutacje IDH,
• kodelecję 1p/19q,
• metylację promotora MGMT,
• inne zmiany potrzebne do pełnego rozpoznania.

Znaczenie tych badań jest różne. IDH oraz 1p/19q pomagają określić konkretny typ glejaka. Metylacja promotora MGMT nie służy natomiast do ustalenia typu guza. W glejaku wielopostaciowym dostarcza informacji o rokowaniu i pomaga ocenić prawdopodobieństwo korzyści z temozolomidu – leku przeciwnowotworowego stosowanego w chemioterapii glejaków.

Glejak mózgu – leczenie

Nie istnieje jeden schemat leczenia odpowiedni dla wszystkich glejaków. Przy jego wyborze lekarze uwzględniają pełne rozpoznanie histologiczne i molekularne, lokalizację guza, możliwość jego bezpiecznego usunięcia oraz wiek, sprawność i ogólny stan chorego.

Operacja, radioterapia i chemioterapia glejaka

Jeżeli położenie guza i stan pacjenta na to pozwalają, ważnym elementem leczenia jest operacja. Neurochirurg dąży do maksymalnego bezpiecznego usunięcia guza, czyli usunięcia możliwie dużej części zmiany bez nieakceptowalnego ryzyka uszkodzenia obszarów odpowiedzialnych za ważne funkcje.

Operacja może zmniejszyć masę guza i dostarczyć materiału potrzebnego do pełnego rozpoznania. Zakres zabiegu zależy jednak od położenia zmiany oraz jej stosunku do obszarów odpowiedzialnych m.in. za mowę, ruch czy widzenie.

Dalsze postępowanie zależy od dokładnego typu glejaka i sytuacji klinicznej. U części pacjentów stosuje się radioterapię, chemioterapię lub obie metody. U wybranych chorych możliwa jest natomiast obserwacja po operacji i regularna kontrola obrazowa. Decyzja nie wynika wyłącznie ze stopnia WHO.

Leczenie glejaka z mutacją IDH – kiedy stosuje się worasydenib?

W 2025 r. w Unii Europejskiej dopuszczono nowy lek przeciwnowotworowy – worasydenib (Voranigo), przeznaczony dla wybranych pacjentów z glejakiem z mutacją IDH.

Lek może być stosowany u dorosłych oraz młodzieży od 12. roku życia z gwiaździakiem lub skąpodrzewiakiem 2. stopnia i mutacją IDH1 albo IDH2. Dotyczy to pacjentów po leczeniu chirurgicznym, którzy spełniają kryterium masy ciała i nie wymagają jeszcze natychmiastowej radioterapii ani chemioterapii.

Oznaczenie mutacji IDH pozwala sprawdzić jeden z podstawowych warunków kwalifikacji do tej terapii.

Glejak wielopostaciowy – leczenie

Glioblastoma IDH-wildtype jest glejakiem 4. stopnia o agresywnym przebiegu i dużym ryzyku nawrotu. U pacjentów, których stan zdrowia pozwala na intensywne leczenie, postępowanie zwykle obejmuje maksymalne bezpieczne usunięcie guza, a następnie radioterapię połączoną z temozolomidem oraz kontynuację chemioterapii tym lekiem.

U wybranych chorych można również rozważyć Tumor Treating Fields (TTFields) – metodę wykorzystującą zmienne pola elektryczne o niskiej intensywności, które zaburzają podziały komórek nowotworowych. Pola są wytwarzane przez przenośne urządzenie połączone z elektrodami umieszczanymi na skórze głowy.

Badane są m.in. immunoterapia, terapie komórkowe CAR-T, wirusy onkolityczne i inne strategie ukierunkowane na określone cechy guza. Metody te nie zastąpiły standardowego postępowania, a ich skuteczność i miejsce w leczeniu są nadal oceniane w badaniach klinicznych.

Glejak mózgu – rokowania

Rokowanie zależy od wielu czynników, dlatego nie można go ocenić wyłącznie na podstawie stopnia WHO. Znaczenie mają także dokładny typ glejaka, jego cechy molekularne, lokalizacja, możliwość leczenia operacyjnego oraz odpowiedź na terapię. Guzy o tym samym stopniu WHO mogą więc przebiegać inaczej.

Od czego zależą rokowania przy glejaku mózgu?

Przy ocenie rokowania lekarze uwzględniają łącznie wiele informacji, m.in.:

• dokładny typ histologiczny i molekularny guza,
• stopień WHO właściwy dla danego typu,
• wyniki badań molekularnych guza, które dostarczają informacji o jego typie i możliwym przebiegu choroby,
• lokalizację i rozległość guza,
• możliwość i zakres bezpiecznej resekcji,
• wiek i ogólną sprawność chorego,
• przebieg choroby i odpowiedź na zastosowane leczenie.

Statystyki przeżycia opisują grupy pacjentów o określonych cechach. Nie pozwalają dokładnie przewidzieć długości życia konkretnej osoby.

Jeśli chcesz lepiej zrozumieć dane dotyczące rokowania, zapytaj lekarza o pełną nazwę rozpoznania oraz wyniki badań molekularnych. Sama informacja o stopniu WHO może być niewystarczająca.

Glejak 4. stopnia – jakie są rokowania?

Określenie „glejak 4. stopnia” nie wskazuje obecnie jednej konkretnej choroby. Przykładowo gwiaździak IDH-mutant stopnia 4 i glioblastoma IDH-wildtype są odrębnymi jednostkami, mimo że oba mają stopień 4. Mogą różnić się przebiegiem i rokowaniem.

Glioblastoma IDH-wildtype jest nowotworem o agresywnym przebiegu i dużej skłonności do nawrotów. Dane dotyczące przeżycia odnoszą się jednak do określonych grup pacjentów, dlatego nie pozwalają dokładnie przewidzieć przebiegu choroby u konkretnej osoby. Nie można ich też bezpośrednio odnosić do wszystkich glejaków 4. stopnia, ponieważ różne typy tych guzów mogą mieć inny przebieg.

FAQ – najczęściej zadawane pytania dotyczące glejaka mózgu

Czy glejak mózgu jest uleczalny?

To zależy od dokładnego typu guza. Niektóre glejaki można całkowicie usunąć, natomiast rozlane i bardziej agresywne typy często wymagają dalszego leczenia i kontroli.

Ile żyje się z glejakiem mózgu?

Nie ma jednej wartości dla wszystkich pacjentów. Rokowanie zależy m.in. od typu glejaka, jego cech molekularnych, wieku, ogólnego stanu zdrowia oraz możliwości i efektów leczenia.

Czy glejak 4. stopnia oznacza ostatnie stadium choroby?

Nie. Stopień 4. WHO opisuje cechy biologiczne konkretnego typu guza. Nie jest odpowiednikiem „czwartego stadium” stosowanego w klasyfikacji wielu innych nowotworów.

Czy telefon komórkowy może powodować glejaka?

Dotychczas nie potwierdzono, że korzystanie z telefonu komórkowego zwiększa ryzyko glejaka. Badania dotyczące wpływu długotrwałej ekspozycji są nadal prowadzone.

Czy glejak mózgu u dziecka jest taki sam jak u dorosłego?

Nie zawsze. U dzieci występują odrębne typy glejaków, dlatego ich klasyfikacja, przebieg i leczenie mogą różnić się od glejaków typu dorosłego.

Przeczytaj także:

Guz mózgu. Jak się objawia?