74
18 marca 2020

Leki immunosupresyjne – kiedy je stosować?

Do immunosupresantów należą np. glikokortykosteroidy, cytostatykiprzeciwciała, interferony, białka skierowane przeciwko TNF-α i kwas mykofenolowy. Stosuje się je w walce z chorobami autoimmunologicznymi, nowotworowymi i alergicznymi oraz by zapobiec odrzuceniu przeszczepów.

Leki immunosupresyjne – kiedy je stosować?

Co to są leki immunosupresyjne? 

Immunosupresja to stan organizmu charakteryzujący się obniżeniem odporności. Dochodzi do niej na skutek spadku produkcji przeciwciał i zmniejszenia aktywności komórek układu odpornościowego. Immunosupresja może być zarówno powikłaniem innych chorób, na przykład hematologicznych, jak również może być spowodowana przez: 

  • stres,  
  • niedobory w diecie,  
  • niektóre substancje chemiczne.  

Czasami konieczne bywa celowe obniżenie odporności przy użyciu leków zwanych lekami immunosupresyjnymi (immunosupresantami). Leki te znalazły szerokie zastosowanie w wielu dziedzinach nauki i medycyny, w tym w: 

  • transplantologii,  
  • dermatologii,  
  • reumatologii, 
  • onkologii.  

Jakie leki należą do immunosupresantów? 

Mianem immunosupresantów określa się bardzo szeroką grupę leków o różnych mechanizmach działania. Wśród nich wyróżniamy glikokortykosteroidy, cytostatyki, przeciwciała monoklonalne, leki działające na immunofiliny oraz inne substancje, których mechanizmu działania nie można podporządkować żadnej z tych grup. Sposób ich działania zależy od: 

  • rodzaju preparatu,  
  • jego dawki,  
  • czasu podawania, 
  • aktualnego stanu klinicznego i immunologicznego pacjenta. 

Lista leków immunosupresyjnych 

Glikokortykosteroidy 

To jedne z najwcześniej zastosowanych leków immunosupresyjnych. Są odpowiednikiem naturalnie syntetyzowanych w ludzkim organizmie hormonów kory nadnerczy. Dzięki hamowaniu zarówno wczesnej, jak i późnej odpowiedzi immunologicznej znajdują szerokie zastosowanie w medycynie. Mogą być podawane m.in.  

  • doustnie,  
  • dożylnie, 
  • miejscowo w postaci maści lub kropli.  

Używa się ich między innymi w leczeniu: 

  • chorób układu oddechowego,  
  • białaczek 
  • schorzeń autoimmunologicznych 
  • w zapobieganiu odrzucaniu przeszczepów. 

Cytostatyki 

To grupa leków, których działanie polega na hamowaniu podziałów komórkowych limfocytów. Leki te mają różne mechanizmy działania i mogą działać niezależnie od fazy cyklu komórkowego, jak również swoiście dla jednej z faz. Do cytostatyków należą m.in. 

  • cyklofosfamid 
  • cisplatyna 
  • karboplatyna 
  • metotreksat 
  • azatiopryna 
  • 6-merkaptopuryna,  
  • antracykliny, 
  • bleomycyna.  

Zastosowanie tej grupy leków jest bardzo szerokie – większe dawki stosowane są w leczeniu chorób nowotworowych, natomiast mniejszych dawek używa się w walce z chorobami autoimmunologicznymi. 

Leki działające na immunofiliny  

Są to substancje oddziałujące na specjalny rodzaj białek obecnych w komórkach. Białka te, czyli tzw. immunofiliny, odpowiedzialne są za: 

  • apoptozę,  
  • przesyłanie sygnałów komórkowych,  
  • odbiór bodźców, 
  • przetwarzanie informacji genetycznych.  

Stosowane są między innymi w transplantologii i leczeniu chorób dermatologicznych. Do leków tych zalicza się przede wszystkim:  

  • cyklosporynę 
  • takrolimus, 
  • sirolimus. 

Przeciwciała  

To grupa leków o bardzo szerokim zastosowaniu. Wyróżnia się dwa rodzaje przeciwciał: 

Monoklonalne – cechuje je swoistość wobec konkretnego epitopu antygenu, co sprzyja ograniczeniu działań niepożądanych. 

Leki z tej grupy znajdują zastosowanie w leczeniu m.in.  

  • RZS,  
  • ZZSK,  
  • łuszczycy, 
  • nieswoistych zapaleń jelit.  

Przykładowe leki z tej grupy to: 

  • alemtuzumab 
  • natalizumab 
  • daklizumab 
  • trastuzumab, 
  • omalizumab 

Mimo szerokiego zastosowania przeciwciał monoklonalnych w medycynie ich użycie jest wciąż mocno ograniczone z uwagi na wysokie ceny preparatów, ciężkie działania niepożądane oraz pozajelitową drogę podania. 

Poliklonalne – oddziałują na wszystkie limfocyty i powodują uogólnione obniżenie odporności, mogące prowadzić do wielu powikłań, w tym potransplantacyjnego zespołu limfoproliferacyjnego i licznych infekcji. 

Interferony  

To substancje produkowane przez komórki w odpowiedzi na działanie patogenu, chroniące inne komórki przed jego szkodliwym działaniem. Znajdują zastosowanie przede wszystkim w leczeniu przeciwwirusowym i przeciwnowotworowym. 

Białka skierowane przeciwko TNF-α  

Odpowiadają za hamowanie wiązania TNF-α ze swoistym względem cytokiny receptorem, co powoduje zmniejszenie nasilenia procesu zapalnego. Białka wiążące TNF-α znalazły zastosowanie w leczeniu wielu chorób o podłożu autoimmunologicznym, w tym: 

  • reumatoidalnego zapalenia stawów 
  • chorobie Leśniowskiego-Crohna 
  • ZZSK, 
  • łuszczycy.  

Do grupy tej należą np.  

  • etanercept 
  • adalimumab 
  • golimumab 

Kwas mykofenolowy 

Wpływa hamująco na namnażanie limfocytów T i B. Dodatkowo zahamowaniu ulega również wytwarzanie przeciwciał przez plazmocyty. Kwas mykofenolowy jest stosowany w zapobieganiu odrzucaniu przeszczepów oraz w leczeniu chorób z autoagresji. 

Alergia skórna

Kiedy stosowane są leki immunosupresyjne? 

Działanie immunosupresyjne sprawdza się w wielu dziedzinach medycyny. Immunosupresanty często używane są np. w dermatologii reumatologii, czyli w dziedzinach, w których wiele chorób ma podłoże autoimmunologiczne. Użycie leków immunosupresyjnych ma na celu zmniejszenie reaktywności komórek układu odpornościowego. Dzięki temu możliwe jest leczenie chorób takich jak: 

  • toczeń rumieniowaty układowy,  
  • RZS,  
  • ZZSK, 
  • łuszczyca 

Immunosupresja jest także stosowana w walce z nowotworami. Leki z grupy immunosupresantów są często używane w leczeniu białaczek oraz chłoniaków. Szczególnym przykładem jest przeciwciało monoklonalne anty-HER2 o nazwie trastuzumab, które może być wykorzystywane w leczeniu raka piersi. 

Zastosowanie leków immunosupresyjnych może również przynieść korzystny efekt u osób cierpiących z powodu schorzeń o podłożu alergicznym, takich jak:  

  • astma oskrzelowa,  
  • alergia pokarmowa, 
  • egzema.  

Przykładem takiego zastosowania jest omalizumab, który jest przeciwciałem monoklonalnym anty-IgE i może być stosowany u chorych na astmę, którzy nie reagują na inne metody leczenia.  

Leki immunosupresyjne stosuje się również w transplantologii. Ich zadaniem jest zahamowanie odpowiedzi immunologicznej na przeszczep, a co za tym idzie, zmniejszenie ryzyka jego odrzucenia. Zwykle podaje się kilka leków immunosupresyjnych z różnych grup, a ich dobór jest zależny od przeszczepianego narządu, chorób towarzyszących oraz ryzyka immunologicznego. Leczenie immunosupresyjne wdraża się między innymi po przeszczepach: 

  • szpiku,  
  • wątroby,  
  • nerek,  
  • trzustki,  
  • serca,  
  • płuc, 
  • kończyn. 

Leki immunosupresyjne – skutki uboczne 

Na wystąpienie działań niepożądanych najbardziej narażone są osoby po przeszczepach narządów z uwagi na długotrwałe podawanie leków immunosupresyjnych w dużych dawkach. Rzadziej powikłania występują u osób leczonych z powodu chorób autoimmunologicznych, gdyż preparaty stosowane są zwykle w mniejszych dawkach, z możliwością zaprzestania podawania co jakiś czas lub stosowane są miejscowo w postaci np. maści. 

Głównym problemem, z którym borykają się osoby leczone immunosupresyjnie, jest uogólnione obniżenie odporności i zwiększone ryzyko infekcji. Znacząco zwiększa się ryzyko infekcji wywoływanych drobnoustrojami oportunistycznymi. Często pojawiają się zakażenia grzybicze, bakteryjne oraz wirusowe. Podczas terapii może wystąpić na przykład: 

  • półpasiec,  
  • nawrót opryszczki, 
  • reaktywacja latentnej gruźlicy. 

Stosowanie leków immunosupresyjnych wiąże się również z ryzykiem rozwoju różnych nowotworów oraz wystąpienia działań toksycznych względem innych narządów. Leki te mogą uszkadzać m.in. 

  • nerki,  
  • wątrobę, 
  • serce. 

Szczególną pod względem działań niepożądanych grupą leków są glikokortykosteroidy. Ich długotrwałe stosowanie może powodować: 

  • wzrost masy ciała,  
  • zaburzenia gospodarki węglowodanowej,  
  • nadciśnienie,  
  • osteoporozę, 
  • potliwość 
  • zaburzenia snu, 
  • zaćmę. 

Stosowanie leków immunosupresyjnych ma ograniczone zastosowanie u kobiet w ciąży z uwagi na niewielką liczbę danych potwierdzających bezpieczeństwo ich stosowania w tym szczególnym okresie. Dodatkowo ciąża modyfikuje działanie układu immunologicznego, co utrudnia dobranie odpowiedniej terapii.  

Według FDA nie ma leków immunosupresyjnych, które są całkowicie bezpieczne w okresie ciąży.  

W grupie B, czyli wśród leków, które najprawdopodobniej nie wykazują szkodliwego działania na płód, znajdują się np.  

  • sulfasalazyna 
  • mesalazyna,  
  • adalimumab 
  • anakinra 
  • certolizumab 
  • etanercept 
  • golimumab 
  • infliksymab 

Bezwzględnie przeciwwskazane są natomiast metotreksat i leflunomid 

Niekorzystne działanie wykazano także w przypadku: 

  • azatiopryny,  
  • cyklofosfamidu 
  • D-penicylaminy 
  • merkaptopuryny, 
  • mykofenolanu mofetilu 

Ekspozycja płodu na te leki może powodować jego obumarcie lub wiele wad wrodzonych, w tym m.in. wady szkieletu, trzewi, twarzy, skóry i kończyn.  

Ile kosztuje leczenie immunosupresyjne? 

Cena leków immunosupresyjnych może być różna w zależności od rodzaju leku i drogi jego podania. Najtańszą grupą są leki sterydowe, których cena zaczyna się już od kilku złotych. Bardziej zaawansowane leki, takie jak np. przeciwciała monoklonalne, są znacznie droższe, a ich ceny sięgają kilku tysięcy złotych.  

Należy jednak pamiętać, że często leki te stosowane są w tzw. programach lekowych, w ramach których pacjenci korzystają z kosztownych substancji bezpłatnie. 

Pomimo wielu działań niepożądanych immunosupresja znajduje bardzo szerokie zastosowanie w medycynie. Wciąż poszukuje się nowych, wybiórczo działających leków, które skutecznie będą walczyć z chorobami autoimmunologicznymi, nowotworowymi i alergicznymi oraz zapobiegną odrzucaniu przeszczepów przy relatywnie niskim ryzyku działań niepożądanych.  

Źródła: 

  • Immunosuppression – tough ally in torrid time; Elżbieta Ograczyk, Magdalena Kowalewicz-Kulbat, Sebastian Wawrocki, Marek Fol; Postepy Hig Med Dosw, 2015; 69: 1299-1312 e-ISSN 1732-2693 
  • Zalecenia dotyczące leczenia immunosupresyjnego po przeszczepieniu narządów unaczynionych Opracowane przez Polskie Towarzystwo Transplantacyjne Redaktorzy: Prof. Magdalena Durlik, Prof. Piotr Przybyłowski 
  • Leki immunosupresyjne w ciąży Justyna Grzegółkowska, Paweł Grzegółkowski, Marek Droździk Zakład Farmakologii Doświadczalnej i Klinicznej, Pomorski Uniwersytet Medyczny, Szczecin 
  • https://www.gov.pl/web/zdrowie/programy-lekowe  

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Zapalenie pęcherza moczowego na wakacjach

Okres letni i wakacyjne wyjazdy sprzyjają wystąpieniu infekcji dolnych dróg moczowych. Ból i dyskomfort przy oddawaniu moczu, a także częste…

Zobacz więcej

Ile wody dziennie powinno się wypijać?

Bardzo precyzyjne zalecenia dla poszczególnych grup wiekowych i płci wydał Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA, European Food Safety Authority).…

Zobacz więcej

Bisocard i Lokren – czy można je łączyć?

Nie należy stosować łącznie leków Bisocard i Lokren, ponieważ zawierają one substancje czynne o takim samym mechanizmie działania. Ich łączne…

Zobacz więcej

Preparaty obniżające ciśnienie krwi – czy są dostępne bez recepty?

Leki, które służą obniżaniu ciśnienia krwi, są dostępne jedynie na receptę. W aptece można nabyć produkty lecznicze i suplementy diety,…

Zobacz więcej

Łuszczyca w okresie ciąży – co stosować?

W okresie ciąży należy uważać na niektóre substancje występujące w kosmetykach, takie jak witamina A i jej pochodne, salicylany, niektóre…

Zobacz więcej

Czym różni się celiakia od zespołu jelita drażliwego?

Celiakia jest chorobą autoimmunologiczną, glutenozależną, która prowadzi do zniszczenia kosmków jelitowych. Przy celiakii mogą występować symptomy wykraczające poza objawy ze…

Zobacz więcej

Krople na ból ucha – jakie wybrać?

Ból ucha może mieć różne przyczyny. Może być spowodowany infekcją bakteryjną lub wirusową, urazem mechanicznym lub dostaniem się do przewodu…

Zobacz więcej

Zaburzenia rytmu dobowego podczas wakacyjnych podróży – jak sobie z nimi radzić?

Objawy tzw. jet lagu ustępują po pewnym czasie samoistnie. Można jednak ograniczyć lub nawet całkowicie zapobiec jego negatywnym skutkom. Pomocna…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz

Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)