Czy wiesz, gdzie wyrzucać leki?

Szybkie tempo rozwoju gospodarczego na świecie powoduje rosnące przyjmowanie leków, a przemysł farmaceutyczny rozwija się bardzo intensywnie. Średnia długość życia wydłuża się. Ponadto obserwujemy także duży wzrost liczebności całej populacji. W związku z tym, że społeczeństwo na całym świecie się starzeje, przybywa osób starszych.

Skutkiem tego jest wzrost zapotrzebowania na leki, zarówno na potrzeby „domowe”, jak i podczas leczenia szpitalnego. Niestety rosnące zapotrzebowanie na leki nie idzie w parze z ich umiejętną utylizacją. 

Przykładami leków, które mogą występować w środowisku, są: 

• antybiotyki – stwarza to ogromne ryzyko występowania antybiotykooporności, która sprawia dużo trudności naukowcom; 
• psychostymulanty, np. kofeina – są popularne i powszechnie stosowane; są łatwo oznaczalne w wodach powierzchniowych; 
• estrogeny – często stosowana grupa leków, która jest wykrywana w środowisku, co przekłada się na negatywne skutki, takie jak feminizacja samców ryb czy zaburzenia ekspresji genów i funkcjonowania układu hormonalnego; 
• leki przeciwpadaczkowe i psychiatryczne – grupa leków szeroko występująca w ściekach; niesie za sobą duże zagrożenie związane z potencjalnymi zaburzeniami neurobehawioralnymi i reprodukcyjnymi u organizmów wodnych.

Problem zanieczyszczenia środowiska lekami 

Stale rosnąca konsumpcja leków powoduje negatywne skutki w postaci zanieczyszczenia środowiska. Problem został zauważony już kilkadziesiąt lat temu. Uwagę naukowców zwrócił nieco później, gdy zostały opracowane nowe metody ilościowej oceny zanieczyszczenia środowiska lekami. Obecnie naukowcy skupiają się na badaniach dotyczących wpływu zjawiska kumulacji środków leczniczych w środowisku na organizmy ludzi i zwierząt. Oceniana jest także skuteczność oczyszczalni ścieków.  

Z badań wynika, że leki to trwała i biologicznie aktywna grupa związków chemicznych, która może wyrządzić wiele szkód, gdy trafia do ścieków. Największym zagrożeniem jest różnorodność leków w środowisku. Stosunkowo łatwo ocenić wpływ konkretnego związku na dany gatunek, jednak efekt „mieszanki” wielu różnych leków może mieć trudne do przewidzenia skutki.

Badania z 2018 roku obejmujące m.in. Niemcy, Szwecję, Hiszpanię i Polskę wykazały, że:

• 40-60% gospodarstw domowych w UE wyrzuca leki do kosza,
• 5-15% spłukuje leki w toalecie lub zlewie.

Jednym z największych źródeł przedostawania się leków do środowiska są oczyszczalnie ścieków. Jak pokazuje wiele badań, eliminacja farmaceutyków podczas konwencjonalnych procesów oczyszczania ścieków jest raczej niska, a co za tym idzie, leki są obecne w wodzie powierzchniowej, gruntowej, a nawet pitnej.  

Oczywistym wnioskiem jest, że rośnie potrzeba opracowania nowych, bardziej skutecznych metod usuwania zanieczyszczeń lekowych. Działanie nowoczesnych oczyszczalni ścieków opiera się na metodach filtracji, ozonowania, utleniania, adsorpcji oraz technikach membranowych. Badane są nowe metody oczyszczania, takie jak połączenie filtracji na węglu aktywnym wraz z ultrafiltracją czy usuwanie zanieczyszczeń za pomocą bioreaktorów grzybowych.

Większość z tych technik cechuje się dużą skutecznością. Mają one jednak również wady. Powstawanie niepożądanych (a czasami nawet toksycznych) produktów przemiany, wysokie zużycie energii i wysokie koszty eksploatacji.  

W takim razie gdzie wyrzucać leki?  

Pamiętaj, aby nie wyrzucać przeterminowanych leków do odpadów komunalnych ani nie spłukiwać ich w toalecie. Takie postępowanie może prowadzić do zanieczyszczenia gleby i wód oraz negatywnie wpływać na organizmy żywe.

Przeterminowane lub niepotrzebne leki najlepiej oddać do apteki, która przekaże je wyspecjalizowanym podmiotom zajmującym się bezpieczną utylizacją odpadów farmaceutycznych.

Leki zebrane w aptekach są traktowane jako odpady niebezpieczne i przekazywane do wyspecjalizowanych firm. Najczęściej są one niszczone w kontrolowanych warunkach, np. poprzez spalanie w wysokiej temperaturze, co minimalizuje ryzyko przedostania się substancji czynnych do środowiska. Dzięki temu prawidłowa utylizacja leków realnie ogranicza zanieczyszczenie wód i gleby oraz zmniejsza zagrożenie dla zdrowia ludzi i zwierząt.

Jeśli nie masz możliwości natychmiastowego oddania leków, przechowuj je tymczasowo w szczelnym, odpowiednio oznaczonym pojemniku, niedostępnym dla dzieci i zwierząt. Najważniejsze jest, aby nie trafiły do odpadów komunalnych. 

Regularne przeglądanie domowej apteczki, odkładanie leków do oddania i przekazywanie ich do apteki to działania, które każdy z nas może wdrożyć bez większego wysiłku. Edukowanie bliskich i rozmowy na ten temat pomagają budować świadomość, że odpowiedzialna utylizacja leków jest elementem troski nie tylko o własne zdrowie, ale także o wspólne otoczenie.