Choroby serca u dzieci. Jakie są rodzaje i objawy?

Jakie są choroby serca u dzieci?

Choroby serca u dzieci to głównie wady wrodzone serca. Są to nieprawidłowości w budowie serca lub dużych naczyń i/lub nieprawidłowe połączenia pomiędzy jamami serca lub dużymi naczyniami bezpośrednio do nich uchodzącymi.

Do najczęstszych wad wrodzonych serca zaliczamy:

• ubytek przegrody międzykomorowej (VSD),
• ubytek przegrody międzyprzedsionkowej (ASD),
• przetrwały przewód tętniczy (PDA),
• tetralogię Fallota (TOF),
• koarktację aorty (CoA),
• przełożenie wielkich pni tętniczych (TGA),
• wspólny kanał przedsionkowo-komorowy (AVSD),
• zwężenie zastawki płucnej (PS),
• zwężenie zastawki aortalnej (AS),
• zespół hipoplazji lewego serca (HLHS).

Szacuje się, że w Polsce każdego roku rodzi się około 3000 dzieci z wadami serca.

Dotychczas nie poznano jednoznacznych przyczyn powstawania wrodzonych wad serca, a o ich rozwoju prawdopodobnie decyduje wiele czynników genetycznych i środowiskowych. Ryzyko urodzenia dziecka z wadą serca wzrasta u matek chorujących na różyczkę, cukrzycę, uzależnionych od alkoholu oraz leczonych warfaryną. Częściej występują również u noworodków z zaburzeniami chromosomalnymi, takimi jak zespół Downa, zespół Edwardsa czy zespół Turnera.

Poza wrodzonymi wadami serca innymi istotnymi problemami kardiologicznymi u dzieci są:

• kardiomiopatie – grupa chorób związana z nieprawidłowościami mięśnia sercowego,  
• zapalenia mięśnia sercowego – naciek zapalny w mięśniu sercowym, u dzieci najczęściej spowodowany infekcją wirusową, 
• arytmie – zaburzenia rytmu serca,  
• choroba Kawasakiego – ostra choroba zapalna naczyń, która jest najczęstszą przyczyną nabytych chorób serca u dzieci, może powodować m.in. tętniaki w naczyniach wieńcowych, zapalenie mięśnia sercowego, zawał, zapalenie osierdzia, zaburzenia rytmu czy nagły zgon sercowy, 
• wieloukładowy zespół zapalny u dzieci związany z COVID-19 (PIMS-TS) – w odpowiedzi na zakażenie wirusem SARS-CoV-2 u części dzieci dochodzi do rozwoju ciężkiego stanu zapalnego mającego wiele cech wspólnych z chorobą Kawasakiego, 
• gorączka reumatyczna – jest to choroba autoimmunologiczna powstająca po przejściu infekcji    paciorkowcowej, dająca groźne powikłania kardiologiczne, 
• nadciśnienie tętnicze i nadciśnienie płucne. 

Jakie są objawy wad serca u dzieci?

Wrodzone wady serca mogą objawiać się:

• obecnością szmeru sercowego,
• sinicą,
• niewydolnością serca,
• wstrząsem.

Szmery sercowe są najczęstszym objawem wrodzonych wad serca.

Większość dzieci ze szmerami ma jednak prawidłową budowę serca i są one określane wtedy jako tzw. szmery niewinne. Mogą one być słyszalne nawet u 30% dzieci. Istotnym jest rozróżnienie szmeru niewinnego od patologicznego. Szmery niewinne charakteryzują się zwykle brakiem objawów u dziecka, są szmerami skurczowymi (powstają w fazie skurczu serca), nie promieniują i nie towarzyszy im drżenie klatki piersiowej.

Innym charakterystycznym objawem niektórych wad serca może być sinica, polegająca na sinym zabarwieniu skóry i błon śluzowych. Jest najlepiej widoczna na koniuszkach palców, spojówkach i ustach. Sinica nie zawsze musi oznaczać wadę serca, gdyż może występować w przypadku chorób układu oddechowego, sepsy, zaburzeń metabolicznych. Jednak długo utrzymująca się sinica u dziecka w dobrym stanie ogólnym jest prawie zawsze objawem choroby serca.  

Sinica występuje w wadach serca, w których do krążenia systemowego dostaje się domieszka krwi nieutlenowanej (tzw. sinicze wady serca). Sinica występująca po urodzeniu towarzyszy m.in. przełożeniu wielkich pni tętniczych, tetralogii Fallota, zarośnięciu zastawki pnia płucnego lub zastawki trójdzielnej. Sinica u starszego dziecka najczęściej jest wynikiem rozwoju zespołu Eisenmengera. Polega on na tym, że w nieleczonym przecieku lewo-prawo (np. w ubytkach przegrody międzykomorowej lub międzyprzedsionkowej) dochodzi do nadciśnienia płucnego i odwrócenia kierunku przecieku, co powoduje wystąpienie sinicy.  

Wady serca mogą również powodować niewydolność serca objawiającą się, m.in. dusznością. W niektórych sytuacjach może dochodzić do wstrząsu, czyli zapaści krążenia. Dzieje się tak np. u noworodków z wadami, w których krążenie systemowe uzależnione jest od przepływu krwi przez przewód tętniczy Botalla (tzw. wady przewodozależne). Przewód tętniczy Botalla to naczynie krwionośne łączące tętnicę płucną z aortą w krążeniu płodowym, które zamyka się po urodzeniu. U dziecka z wadą przewodozależną kilka lub kilkanaście godzin po urodzeniu, kiedy następuje jego zamykanie się, stan zdrowia dziecka może pogarszać się z minuty na minutę.

Diagnostyka i leczenie wad serca u dzieci

Wady serca u dzieci mogą być wykrywane prenatalnie podczas badań ultrasonograficznych płodu, których rutynową częścią jest ocena budowy i czynności serca. W przypadku wykrycia nieprawidłowości, lekarz powinien skierować matkę na specjalistyczne prenatalne badania echokardiograficzne. 

Pomimo ogromnego postępu, wciąż wiele wad serca w naszym kraju jest wykrywana po urodzeniu.

Najczęściej są rozpoznawane w czasie rutynowych badań pediatrycznych lub w przypadku nasilających się objawów. Rozwój fizyczny płodów z wrodzonymi wadami serca jest w większości przypadków prawidłowy, a dzieci mogą być po urodzeniu w dobrym stanie ogólnym, co utrudnia diagnostykę. Wady serca u dzieci  lekarz może podejrzewać na podstawie objawów zgłaszanych w wywiadzie oraz zmian stwierdzonych w badaniu fizykalnym czy w wykonanym EKG.  

Następnie mogą zostać zlecone specjalistyczne badania takie jak:

• echokardiografia (echo serca),
• zdjęcie RTG klatki piersiowej,
• tomografia komputerową (TK) lub rezonans magnetyczny (MR) serca,
• badania radioizotopowe serca czy cewnikowanie serca.

Wczesna diagnostyka wad serca jest niezwykle ważna, gdyż ich może być skorygowana zabiegowo, czasem nawet przed urodzeniem, zapobiegając niekorzystnym następstwom. Ponadto umożliwia odpowiednie postępowanie z noworodkiem na sali porodowej, co ma szczególne znaczenie w wadach przewodozależnych, gdzie należy utrzymać drożność przewodu Botalla podając odpowiednie leki.  

Ukryte wady serca u dzieci

Jak już wspomniano nie wszystkie wady serca są wykrywane w okresie prenatalnym. W przypadku niektórych łagodnych wad bardzo długo nie występują objawy takie jak sinica, arytmie czy objawy niewydolności serca.

Przykładem są łagodne postaci takich wad jak:

• ubytek przegrody międzyprzedsionkowej lub międzykomorowej,
• przetrwały przewód tętniczy,
• zwężenie zastawki płucnej lub aortalnej,
• koarktacja aorty,
• dwupłatkowa zastawka aortalna.

Takie wrodzone wady serca mogą objawiać się dopiero po raz pierwszy w życiu w okresie młodzieńczym w czasie intensywnego wzrostu lub sytuacji stresowych. Często jedynym objawem ukrytych wad serca jest szmer wysłuchiwany podczas osłuchiwania serca.

Pamiętaj, że stwierdzenie szmeru serca jest wskazaniem do pogłębienia diagnostyki, m.in. wykonania EKG czy echo serca.

W zależności od wady i jej nasilenia może być konieczne wykonanie korekcji chirurgicznej wady.

Powiększone serce u dziecka

Powiększenie serca (kardiomegalia) u dziecka może mieć bardzo różne przyczyny, m.in.:

• wady zastawkowe serca (np. zwężenie zastawki aortalnej),
• wady przeciekowe serca (np. ubytek przegrody między przedsionkowej lub międzykomorowej, przetrwały przewód tętniczy),
• zapalenie mięśnia sercowego,
• kardiomiopatie (najczęściej rozstrzeniowa),
• zapalenie osierdzia z gromadzeniem się płynu w worku osierdziowym,
• choroby spichrzeniowe,
• choroby układu oddechowego z towarzyszącą niewydolnością serca,
• ciężkie nadciśnienie tętnicze,
• niewydolność serca.

Powiększone serce u dziecka można wykryć w badaniach obrazowych, m.in. w RTG klatki piersiowej czy echo serca. Czasem może dojść do nadmiernego uwypuklenia okolicy podsercowej zwanej garbem sercowym oraz nieprawidłowego drżenia przedniej ściany klatki piersiowej, które wskazują na długotrwałe powiększenie serca.

Warto również wspomnieć o chorobie serca jaką jest kardiomiopatia przerostowa (HCM), która w początkowej fazie może wywoływać jedynie przerost mięśnia sercowego w kierunku środka komory. Jest to choroba najczęściej uwarunkowana genetycznie, a jej objawy choroby mogą pojawić się już w okresie niemowlęcym lub bardziej typowo w późniejszym dzieciństwie oraz okresie młodzieńczym. Wtedy często dochodzi do znacznego przyrostu grubości mięśnia sercowego, chociaż nie zawsze powoduje to nasilenie dolegliwości. Największym niebezpieczeństwem w przypadku tej choroby jest jednak możliwość nagłej śmierci sercowej spowodowanej zaburzeniami rytmu serca.

Niewydolność serca u dzieci – przyczyny, objawy i leczenie

Wymienione wyżej choroby układu krążenia mogą prowadzić do niewydolności serca. Jest to stan, w którym czynność serca nie jest w stanie zapewnić odpowiedniego rzutu serca i przepływu krwi przez narządy.

Przyczyny niewydolności serca są różne w zależności od wieku dziecka:

• noworodki – główny problem stanowi utrudniony odpływ krwi z lewej komory, np. w zespole hipoplazji lewego serca, krytycznym zwężeniu zastawki czy ciężkiej koarktacji aorty. Przepływ krwi może zależeć w tych przypadkach od drożności przewodu tętniczego, który normalnie zamyka się po urodzeniu co prowadzi do nagłego pogorszenia stanu dziecka;
• niemowlęta – postępująca niewydolność serca będzie głównie związana z wadami powodującymi przeciek lewo-prawo i w konsekwencji wysoki płucny przepływ krwi, np. ubytek przegrody międzykomorowej lub duży przetrwały przewód tętniczy; może objawiać się ona obrzękiem płuc i dusznością;
• dzieci starsze i młodzież – niewydolność może wynikać, m.in. z zespołu Eisenmengera, gorączki reumatycznej, zapalenia mięśnia sercowego lub kardiomiopatii. 

Objawy niewydolności serca mogą być różne w zależności od zajętej komory (niewydolność lewokomorowa i prawokomorowa serca), a ich natężenie od długości trwania i przebiegu choroby (niewydolność ostra i przewlekła). 

Najczęściej w niewydolności serca u dzieci występują: 

• duszność szczególnie przy wysiłku i karmieniu, 
• niechęć do jedzenia, 
• pocenie się, 
• nawracające infekcje układu oddechowego, 
• upośledzenie przyrostu masy ciała i wzrastania, 
• sinica, 
• przyspieszenie oddechów i akcji serca, 
• szmery sercowe, 
• powiększenie serca, 
• obrzęki wokół kostek lub w okolicy lędźwiowej, 
• powiększenie wątroby, 
• zimne kończyny.                                         

Leczenie niewydolności serca opiera się na stosowaniu leków lub wykonywaniu zabiegów, m.in. kardiochirurgicznych. Najkorzystniejszą sytuacją jest usunięcie przyczyny niewydolności serca np. chirurgiczna korekcja wady serca, natomiast gdy nie jest ono możliwe stosuje się leczenie objawowe. U dzieci z oporną na lecenie niewydolnością serca konieczne może być zastosowanie tzw. sztucznych komór serca, terapii ECMO (pozaustrojowe natlenianie krwi) lub wykonanie przeszczepu serca lub płuc i serca.