Efekt Mandeli. Dlaczego pamiętamy coś, czego nie było?

Czym jest efekt Mandeli?

Zjawisko to nie jest omawiane na szeroką skalę w literaturze naukowej, ale często możesz usłyszeć o nim w publikacjach czy filmikach popularnonaukowych. Aby móc odpowiedzieć na pytanie „Co to efekt Mandeli?” najłatwiej jest posłużyć się przykładem, od którego wzięła się nazwa tego fenomenu.

Nelson Mandela był działaczem społecznym i prezydentem RPA. Na pytanie o datę jego śmierci wiele osób odpowiadało z przekonaniem, że zmarł on w latach 80. XX wieku. Ludzie uważają, że miejscem jego śmierci było więzienie, do którego trafił ze względu na swoje działania na rzecz obalenia systemu opierającego się na segregacji rasowej społeczeństwa. Nie jest to jednak prawda. Nelson Mandela zmarł dopiero w XXI wieku w wieku 95 lat. Błąd ten był tak powszechny w społeczeństwie, że posłużył jako inspiracja do stworzenia nazwy dla tego ciekawego zjawiska i rozbudził zainteresowanie środowiska naukowego, w tym psychologów.

Efekt Mandeli można zatem definiować jako szczególny rodzaj błędu pamięci. Ludzka pamięć nie jest wiernym zapisem przeszłych wydarzeń, lecz procesem rekonstrukcyjnym. Gdy próbujemy odtworzyć jakieś wspomnienie, często nie jesteśmy w stanie przywołać wszystkich jego szczegółów. Wówczas brakujące elementy są nieświadomie uzupełniane przez wyobraźnię na podstawie naszych wcześniejszych doświadczeń lub informacji pochodzących z otoczenia. W rezultacie powstaje spójny i prawdopodobny, lecz niekoniecznie zgodny z rzeczywistością obraz wydarzenia, który bywa często odbierany jako autentyczne wydarzenie – „Tak właśnie było”. Taki błąd pamięci choć powszechny bywa bardzo niebezpieczny (np. zeznania świadków – ryzyko nieświadomego złożenia fałszywych zeznań). Gdy pewne zniekształcone wspomnienia nie występują tylko u jednej osoby, lecz pojawiają się u większej liczby ludzi to możemy mówić o efekcie Mandeli.

Skąd bierze się efekt Mandeli?

Gdy pewne zniekształcone wspomnienia pojawiają się u wielu osób, a następnie są wzajemnie potwierdzane w interakcjach społecznych, mediach społecznościowych i szeroko pojętym „internecie” dochodzi do ich utrwalenia w świadomości zbiorowej. Im częściej coś słyszymy tym lepiej to zapamiętujemy i wydaje nam się to bardziej prawdziwe. W efekcie fałszywa rekonstrukcja wydarzeń przestaje być jedynie błędem pamięciowym jednej osoby, a zaczyna funkcjonować jako wspólne, społecznie podzielane „wspomnienie”.

Wszechobecna globalizacja i łatwy dostęp do informacji, zarówno tych prawdziwych jak i fałszywych sprzyja tworzeniu się w świadomości społecznej wielu fałszywych wspomnień.

Mechanizmy i zjawiska wpływające na powstanie efektu Mandeli

1. Pamięć – jej rekonstrukcyjny charakter, co wiąże się z ryzykiem powstawania błędów pamięciowych.
2. Stereotypy i schematy poznawcze – mózg ludzki tworzy schematy poznawcze i stereotypy, które mają za zadanie odciążyć mózg. Są to pewne skróty myślowe, które ułatwiają i przyspieszają ocenę sytuacji, podjęcie decyzji. Gdy dane wydarzenie pasuje do zachowanego w naszej głowie schematu lub stereotypu to mózg może fałszywie przypisać elementy z tego schematu/stereotypu do wydarzenia (połączyć je w jedno). Później przywołujemy dane wydarzenie z pamięci z fałszywymi informacjami (np. opowiadając koleżance w pracy o zeszłorocznej wigilii możemy w naszej opowieści zawrzeć elementy nieprawdziwe, takie jak np. potrawy, których w rzeczywistości nie było a były one obecne w latach poprzednich i pasują nam do tematu wigilii.
3. Efekt rozpowszechnionej dezinformacji – kontakt z nieprawdziwą informacją po zdarzeniu (np. w mediach społecznościowych, artykule internetowym) może zmienić pierwotne wspomnienie (np. przeczytamy o wypadku samochodowym i jego szczegółach w artykule internetowym, następnie po przyjściu do pracy podczas rozmowy o wypadku usłyszymy szereg nowych informacji, w tym część nieprawdziwych – „w aucie było dziecko”. Opowiadając później o wypadku swojemu partnerowi oprócz rzeczywistych faktów – z artykułu internetowego, przytaczamy też informację o obecności dziecka myśląc, że była ona obecna w artykule).
4. Fenomen grupy – jeśli wiele osób deklaruje podobne wspomnienie, jednostka zyskuje przekonanie o jego prawdziwości – „skoro wszyscy tak twierdzą to musi to być prawda”. Społeczne potwierdzenie redukuje wątpliwości i sprzyja utrwalaniu fałszywych informacji w pamięci zbiorowej. W ten sposób indywidualny błąd pamięci przekształca się w zjawisko społeczne.
5. Konformizm społeczny – ludzie mają tendencję do dostosowywania swoich opinii do zdania większości, w szczególności, gdy nie są pewni prawdziwości swoich przekonań. Podobnie jest ze wspomnieniami. Gdy większość osób lub osoby posiadające autorytet w grupie twierdzą, że pewne wydarzenia wyglądały „tak a nie inaczej” to nawet gdy nie zgadzamy się z tym przedstawieniem przebiegu zdarzeń wykazujemy tendencję do nie stawania w opozycji i przyjęcia powszechnie akceptowanej wersji (nawet jeśli jest ona fałszywa).
6. Rola internetu, mediów społecznościowych i kultury masowej – media, memy i popkultura sprzyjają szybkiemu rozpowszechnianiu uproszczonych lub zniekształconych informacji. Gdy błędna wersja zostaje wielokrotnie powtórzona, zaczyna funkcjonować jako element wspólnej wiedzy kulturowej.

Efekt Mandeli – przykłady

Najpopularniejsze przykłady efektu Mandeli dotyczą zazwyczaj postaci fikcyjnych, cytatów filmowych, logo znanych marek czy wydarzeń historycznych. Przykłady najbardziej znanych efektów Mandeli, ilustrujących skalę i powszechność tego zjawiska:

• „Gwiezdne wojny” – w serii filmów pada jeden bardzo znany i często cytowany wers – „Luke, nie jestem Twoim ojcem”. Przytaczany jest on jednak w zmienionej formie – „Luke, jestem Twoim ojcem”, nawet przez wielkich fanów serii, którzy są przekonani, że jest to wersja prawdziwa.
• Pikachu – w jakim kolorze ma ogon najbardziej znany pokemon? Niejedna osoba odpowie, że w żółtym z czarną końcówką. To doskonały przykład efektu Mandeli, gdyż Pikachu ma ogon w jednolitym żółtym kolorze.
• Gra „Monopoly” – wiele osób posiada przekonanie, że postać „Monopoly Mana” (symbolu gry „Monopol”) nosi monokl. W rzeczywistości postać ta nigdy nie miała monokla, jednak wiele osób jest przekonanych, że go pamięta. Fałszywe wspomnienie powstaje najprawdopodobniej w wyniku skojarzenia z innymi stereotypowymi wizerunkami bogatych dżentelmenów (np. cylindrem, wąsami, eleganckim strojem), w których monokl jest częstym elementem.
• Cukier waniliowy – przekonanie, że kupujemy cukier waniliowy kupując tak naprawdę cukier wanilinowy. Są to 2 odmienne produkty, pomimo tego ludzie traktują je jako ten sam produkt. Błędnie zapamiętując słowo „wanilinowy” jako „waniliowy”.
• Psy (film) – słynny już tekst „Co ty wiesz o zabijaniu?” wcale nie pojawił się w filmie.
• Hymn Polski – Ludzie często śpiewają – „póki my żyjemy” zamiast prawidłowego „kiedy my żyjemy” w pierwszej zwrotce.

Efekt Mandeli pokazuje, że nasza pamięć nie zawsze jest wiarygodna – często ulega zniekształceniom i „dopowiadaniu” brakujących szczegółów.