Liszaj płaski. Przyczyny, objawy, leczenie

Liszaj płaski – co to jest? 

Liszaj płaski (łac. lichen planus) to przewlekła choroba zapalna, która może zajmować skórę, owłosioną skórę głowy, paznokcie oraz błony śluzowe, np. jamy ustnej i narządów płciowych. Charakterystyczne są płaskie, wieloboczne grudki o czerwonym, sinofioletowym lub brunatnym zabarwieniu. Zmianom skórnym często towarzyszy świąd.

Liszaj płaski może wystąpić w każdym wieku, jednak najczęściej rozwija się u osób dorosłych, zwykle między 30. a 60. rokiem życia. Choroba może mieć różny przebieg. U części pacjentów zmiany ustępują samoistnie w ciągu kilkunastu miesięcy, u innych utrzymują się dłużej lub nawracają. Przewlekły przebieg częściej dotyczy zmian na błonach śluzowych, paznokciach i owłosionej skórze głowy.

Nie należy mylić liszaja płaskiego z liszajcem zakaźnym, który jest bakteryjną chorobą skóry. To również inne schorzenie niż liszaj twardzinowy, mający odmienny obraz kliniczny i przebieg.

Czytaj też:
Świąd i zmiany skórne? Atopowe zapalenie skóry (AZS)

Liszaj płaski – przyczyny

Dokładna przyczyna liszaja płaskiego nie jest znana. Uważa się, że istotną rolę odgrywa nieprawidłowa reakcja układu odpornościowego, w której komórki odpornościowe atakują komórki skóry lub błon śluzowych. W efekcie rozwija się stan zapalny prowadzący do powstawania charakterystycznych zmian.

Od czego powstaje liszaj płaski? Nie zawsze można wskazać jeden czynnik odpowiedzialny za rozwój choroby.

Z jej występowaniem lub zaostrzeniami mogą być związane:

• zaburzenia układu odpornościowego – liszaj płaski może współwystępować z niektórymi chorobami autoimmunologicznymi,
• czynniki genetyczne – opisywano rodzinne występowanie choroby, jednak nie dziedziczy się jej w prosty, jednoznaczny sposób,
• niektóre zakażenia – w badaniach wykazano związek liszaja płaskiego, szczególnie jego niektórych postaci, z zakażeniem wirusem zapalenia wątroby typu C (HCV). Znaczenie innych zakażeń zależy od sytuacji klinicznej,
• stres – może nasilać dolegliwości u części pacjentów, ale nie jest jedyną ani bezpośrednią przyczyną choroby,
• leki – niektóre preparaty, m.in. wybrane leki przeciwzapalne, przeciwnadciśnieniowe i moczopędne, mogą wywoływać zmiany przypominające liszaj płaski,
• promieniowanie UV – u niektórych osób ekspozycja na promieniowanie słoneczne może nasilać zmiany lub wiązać się z wystąpieniem określonej odmiany choroby.

Warto pamiętać, że obecność jednego z wymienionych czynników nie oznacza, że liszaj płaski na pewno się rozwinie. Przyczyny choroby są złożone, a u wielu pacjentów nie udaje się ustalić konkretnego czynnika wywołującego.

Liszaj płaski – objawy

Objawy liszaja płaskiego zależą od lokalizacji zmian i postaci choroby. Zmiany mogą występować pojedynczo lub w skupiskach, a także pojawiać się w różnych miejscach ciała. Najczęściej dotyczą skóry, ale mogą obejmować również jamę ustną, narządy płciowe, paznokcie i owłosioną skórę głowy.

Liszaj płaski na skórze – jak wygląda?

Typowe zmiany skórne mają postać płaskich, wielobocznych grudek o czerwonym, sinofioletowym lub brunatnym zabarwieniu. Ich powierzchnia może być błyszcząca, a na niektórych widoczna jest delikatna biała siateczka, określana jako siateczka Wickhama.

Zmiany najczęściej pojawiają się na:

• wewnętrznych powierzchniach nadgarstków i przedramion,
• przedniej powierzchni podudzi,
• okolicy lędźwiowo-krzyżowej,
• tułowiu.

Częstym objawem jest uporczywy świąd. Drapanie może prowadzić do uszkodzenia skóry, a uraz w niektórych przypadkach sprzyja pojawianiu się nowych zmian w miejscu podrażnienia. Zjawisko to nazywa się objawem Koebnera.

Po ustąpieniu zmian mogą pozostać przebarwienia, które stopniowo bledną. U części osób choroba ma przebieg nawrotowy.

Liszaj płaski w jamie ustnej – objawy na ustach i języku

Liszaj płaski może obejmować błonę śluzową jamy ustnej, w tym wewnętrzną powierzchnię policzków, dziąsła, język i okolice warg. U niektórych osób zmiany w jamie ustnej są jedynym objawem choroby.

Najczęściej występują białawe linie układające się w siateczkę lub rozgałęziające się wzory. Mogą być widoczne również białe plamy, zaczerwienienie, nadżerki i owrzodzenia.

Liszaj płaski na ustach może powodować zaczerwienienie, podrażnienie, złuszczanie i bolesność czerwieni wargowej. Zmiany w obrębie błony śluzowej mogą z kolei wywoływać pieczenie, szczególnie podczas jedzenia kwaśnych, ostrych lub gorących potraw.

Liszaj płaski na języku może przyjmować postać białawych linii, plam lub zmian zapalnych. W przypadku postaci nadżerkowej mogą występować ból i pieczenie utrudniające jedzenie.

Jeżeli zmiany w jamie ustnej są bolesne, utrzymują się lub powodują trudności w jedzeniu, należy skonsultować się z lekarzem lub stomatologiem. Zmiany na wargach i języku mogą mieć różne przyczyny, dlatego nie należy rozpoznawać liszaja płaskiego wyłącznie na podstawie ich wyglądu.

Liszaj płaski na paznokciach

Liszaj płaski może obejmować jedną lub kilka płytek paznokciowych.

Do możliwych objawów należą:

• podłużne bruzdy i nierówności,
• szorstkość i ścieńczenie płytki,
• zmiana zabarwienia paznokcia,
• rozdwajanie lub uszkodzenie płytki,
• częściowa lub całkowita utrata paznokcia.

W niektórych przypadkach stan zapalny prowadzi do bliznowacenia macierzy paznokcia, co może powodować trwałe deformacje. Dlatego przy podejrzeniu liszaja płaskiego paznokci ważna jest odpowiednio wczesna konsultacja dermatologiczna.

Liszaj płaski na owłosionej skórze głowy

Jeżeli liszaj płaski obejmuje mieszki włosowe na skórze głowy, może prowadzić do ich uszkodzenia i bliznowacenia. W konsekwencji dochodzi do powstawania ognisk łysienia bliznowaciejącego, w których włosy nie odrastają.

Nie każda utrata włosów oznacza liszaj płaski. W przypadku pojawienia się ognisk łysienia, zaczerwienienia, świądu lub łuszczenia skóry głowy warto zgłosić się do dermatologa.

Liszaj płaski u dziecka

Liszaj płaski występuje u dzieci rzadziej niż u dorosłych. Może ograniczać się do skóry, a zmiany na błonach śluzowych są w tej grupie wiekowej rzadsze.

Objawy u dziecka mogą przypominać te obserwowane u osób dorosłych, jednak ich wygląd i lokalizacja bywają odmienne. Na skórze mogą pojawiać się płaskie, swędzące grudki o czerwonofioletowym zabarwieniu.

Rozpoznanie powinien postawić lekarz, który oceni wygląd zmian i w razie potrzeby zaleci dodatkowe badania. Nie każda wysypka lub swędząca grudka u dziecka jest liszajem płaskim, dlatego nie należy rozpoczynać leczenia bez ustalenia przyczyny.

Jak rozpoznać liszaj płaski?

Rozpoznanie liszaja płaskiego często jest możliwe na podstawie wyglądu zmian i badania dermatologicznego. Lekarz ocenia ich kształt, kolor, rozmieszczenie oraz obecność świądu. Sprawdza również, czy zmiany występują na błonach śluzowych, paznokciach lub owłosionej skórze głowy.

W niektórych przypadkach obraz kliniczny nie jest wystarczająco charakterystyczny. Wówczas lekarz może zalecić biopsję, czyli pobranie niewielkiego fragmentu zmienionej tkanki do badania histopatologicznego. Pozwala ono ocenić charakterystyczne cechy zapalenia i pomóc w odróżnieniu liszaja płaskiego od innych chorób.

W zależności od objawów i wywiadu medycznego mogą być potrzebne także dodatkowe badania. Przy zmianach w jamie ustnej lekarz może zalecić konsultację stomatologiczną lub laryngologiczną. Bolesne albo utrudnione połykanie wymaga oceny, ponieważ może wskazywać na zajęcie dalszych odcinków przewodu pokarmowego.

W diagnostyce różnicowej uwzględnia się m.in. łuszczycę, liszaj twardzinowy, wyprysk, osutki polekowe oraz inne choroby skóry i błon śluzowych. Zmiany w jamie ustnej mogą wymagać odróżnienia od kandydozy i leukoplakii.

Jeżeli podejrzewa się reakcję polekową, lekarz analizuje przyjmowane leki i czas pojawienia się objawów. Nie należy samodzielnie odstawiać przepisanych preparatów.

Liszaj płaski – leczenie

Leczenie liszaja płaskiego zależy od lokalizacji, nasilenia zmian i stopnia, w jakim utrudniają one codzienne funkcjonowanie. U części osób zmiany skórne ustępują samoistnie, ale terapia może pomóc zmniejszyć świąd, ból i stan zapalny. W przypadku zajęcia błon śluzowych lub paznokci istotne jest również ograniczenie ryzyka powikłań.

Leki stosowane w liszaju płaskim

Do metod leczenia liszaja płaskiego należą:

• miejscowe glikokortykosteroidy – często stosowane w leczeniu zmian skórnych. Zmniejszają stan zapalny i świąd. Preparat i czas stosowania dobiera lekarz,
• glikokortykosteroidy ogólne – mogą być rozważane w ciężkich lub rozległych postaciach choroby, gdy leczenie miejscowe jest niewystarczające,
• retinoidy – leki stosowane w wybranych przypadkach, zwłaszcza przy niektórych opornych postaciach choroby. Wymagają nadzoru lekarskiego ze względu na możliwe działania niepożądane i przeciwwskazania,
• inhibitory kalcyneuryny – mogą być stosowane w określonych przypadkach, m.in. przy zmianach na błonach śluzowych, zależnie od oceny lekarza,
• leki immunosupresyjne i inne terapie specjalistyczne – rozważane w ciężkich, przewlekłych lub opornych postaciach choroby.

Fototerapia w liszaju płaskim

W niektórych postaciach skórnych liszaja płaskiego lekarz może zalecić fototerapię, czyli kontrolowane naświetlanie skóry promieniowaniem ultrafioletowym. Stosuje się m.in. wąskopasmowe UVB, a w wybranych przypadkach także metodę PUVA.

Fototerapia odbywa się pod nadzorem personelu medycznego. Nie należy próbować zastępować jej samodzielnym opalaniem, ponieważ promieniowanie UV może również nasilać niektóre zmiany skórne.

Jak pielęgnować skórę przy liszaju płaskim?

Pielęgnacja może pomóc ograniczyć podrażnienie i poprawić komfort, ale nie zastępuje leczenia.

Warto:

• stosować delikatne preparaty myjące,
• regularnie używać emolientów, jeśli skóra jest sucha,
• unikać drapania i mechanicznego drażnienia zmian,
• nosić przewiewne ubrania, które nie ocierają skóry,
• obserwować, czy określone kosmetyki lub inne czynniki nasilają objawy.

W przypadku liszaja płaskiego w jamie ustnej pomocne może być unikanie pokarmów, które wywołują pieczenie lub ból. Higiena jamy ustnej powinna być delikatna, a utrzymujące się zmiany należy skonsultować z lekarzem lub stomatologiem.

Liszaj płaski – powikłania

Powikłania liszaja płaskiego zależą od jego postaci i lokalizacji. Zmiany skórne mogą ustępować z pozostawieniem przebarwień, które z czasem zwykle bledną. W niektórych przypadkach przewlekły stan zapalny prowadzi do bliznowacenia.

Do możliwych powikłań należą:

• przebarwienia skóry – mogą utrzymywać się po ustąpieniu zmian zapalnych,
• łysienie bliznowaciejące – może wystąpić, gdy choroba uszkadza mieszki włosowe,
• trwałe deformacje paznokci – wynikają z uszkodzenia macierzy paznokcia,
• ból i trudności w jedzeniu – mogą towarzyszyć nadżerkowym zmianom w jamie ustnej,
• bliznowacenie i zwężenia – w niektórych przewlekłych postaciach obejmujących błony śluzowe mogą prowadzić do zaburzeń funkcji zajętych narządów.

Przewlekłe zmiany w jamie ustnej, szczególnie nadżerkowe, wymagają regularnej kontroli lekarskiej. W przypadku utrzymujących się, zmieniających wygląd lub niegojących się zmian lekarz może zalecić biopsję. W niektórych postaciach liszaja płaskiego błon śluzowych opisywano zwiększone ryzyko rozwoju raka kolczystokomórkowego, dlatego ważne jest monitorowanie zmian przez specjalistę.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o liszaj płaski

Co to jest liszaj płaski?

Liszaj płaski to przewlekła choroba zapalna, która może obejmować skórę, błony śluzowe i paznokcie. Często powoduje płaskie, czerwonofioletowe grudki oraz świąd.

Od czego powstaje liszaj płaski?

Dokładna przyczyna liszaja płaskiego nie jest znana. Istotną rolę prawdopodobnie odgrywa nieprawidłowa reakcja układu odpornościowego, a niektóre leki i inne czynniki mogą wywoływać lub nasilać zmiany.

Czy liszaj płaski swędzi?

Tak, świąd jest częstym objawem skórnej postaci liszaja płaskiego. Zmiany na błonach śluzowych mogą natomiast powodować przede wszystkim pieczenie lub ból.

Czy liszaj płaski jest zaraźliwy?

Nie, liszaj płaski nie jest chorobą zakaźną i nie przenosi się przez bezpośredni kontakt z drugą osobą.

Czy liszaj płaski może pojawić się na języku?

Tak, liszaj płaski może obejmować błonę śluzową języka i innych części jamy ustnej. Może powodować białawe linie, zaczerwienienie, pieczenie lub bolesne nadżerki.

Jak leczyć liszaj płaski?

Leczenie zależy od lokalizacji i nasilenia zmian. Lekarz może zalecić miejscowe glikokortykosteroidy, a w wybranych przypadkach inne leki lub fototerapię.

Czy liszaj płaski może ustąpić samoistnie?

Tak, niektóre skórne postacie liszaja płaskiego ustępują samoistnie w ciągu kilkunastu miesięcy. Zmiany na błonach śluzowych, paznokciach i owłosionej skórze głowy mogą mieć bardziej przewlekły przebieg.

Przeczytaj również:
Choroby skóry – które z nich są najczęstsze?