Spektrum autyzmu (ASD). Objawy, przyczyny i terapia

Co to jest spektrum autyzmu (ASD)?

Zaburzenie ze spektrum autyzmu (ang. autism spectrum disorder, ASD) jest zaburzeniem neurorozwojowym, czyli związanym z rozwojem i funkcjonowaniem mózgu. Wpływa przede wszystkim na komunikację, kontakty społeczne, zainteresowania i zachowanie.

Autyzm może przejawiać się na wiele sposobów. Niektóre osoby swobodnie rozmawiają i prowadzą samodzielne życie, inne potrzebują stałej pomocy w komunikowaniu swoich potrzeb lub wykonywaniu codziennych czynności. Stąd określenie spektrum.

Autyzm nie jest chorobą, którą można wyleczyć. Towarzyszy człowiekowi przez całe życie, choć objawy i potrzeby związane ze wsparciem mogą się zmieniać.

Autyzm a spektrum autyzmu – czym się różnią?

Autyzm i spektrum autyzmu nie są odrębnymi zaburzeniami. Dawniej rozpoznawano m.in. autyzm dziecięcy, autyzm atypowy i zespół Aspergera. W starszej Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10 oznaczano je odpowiednio kodami F84.0, F84.1 i F84.5. Nowsza klasyfikacja ICD-11 ujmuje je w kategorii spektrum autyzmu (6A02). Podobne podejście przyjęto w DSM-5, czyli piątym wydaniu amerykańskiej klasyfikacji zaburzeń psychicznych.

Czy autyzm inaczej objawia się u dziewczynek?

U dziewczynek autyzm bywa trudniejszy do rozpoznania. Niektóre uczą się naśladować zachowania rówieśników, np. sposób prowadzenia rozmowy czy okazywania emocji. Takie maskowanie trudności może opóźniać diagnozę, ponieważ dziecko pozornie dobrze radzi sobie w kontaktach społecznych.

Zaburzenia ze spektrum autyzmu – objawy u dzieci i dorosłych

Pierwsze objawy autyzmu mogą być widoczne już między 6. a 12. miesiącem życia. U niektórych dzieci trudności stają się wyraźniejsze dopiero w przedszkolu lub szkole. Dotyczą przede wszystkim komunikacji, kontaktów społecznych oraz powtarzalnych zachowań i zainteresowań.

Wczesne objawy zaburzeń ze spektrum autyzmu u niemowląt

U niemowląt i małych dzieci zwróć uwagę na sposób reagowania na bliskich i zainteresowanie wspólną zabawą.

Do możliwych objawów należą:

• brak reakcji na imię około 9. miesiąca życia,

• ograniczony kontakt wzrokowy podczas zabawy,

• brak gestów około 12. miesiąca życia, np. machania na pożegnanie,

• brak potrzeby pokazywania rodzicowi interesujących przedmiotów około 15. miesiąca życia,

• brak wskazywania palcem czegoś interesującego około 18. miesiąca życia, np. samolotu na niebie,

• niewielkie zainteresowanie wspólną zabawą i naśladowaniem innych osób.

Niektóre dzieci do 18.–24. miesiąca życia zdobywają kolejne umiejętności zgodnie z oczekiwaniami, a następnie przestają używać wcześniej poznanych słów lub gestów. Taką utratę umiejętności nazywa się regresem rozwojowym.

Jeśli zauważysz utratę wcześniej nabytych umiejętności, skonsultuj się z pediatrą. Pojedynczy objaw nie oznacza jednak autyzmu – np. brak reakcji na imię może wynikać również z problemów ze słuchem.

Rozwój mowy i kontakty społeczne u dzieci z ASD

Nie każde dziecko ze spektrum autyzmu zaczyna mówić później od rówieśników. Niektóre posługują się rozbudowanym słownictwem, ale mają trudności z prowadzeniem rozmowy lub rozumieniem mimiki innych osób. U części dzieci mowa rozwija się z opóźnieniem, niekiedy dopiero w wieku szkolnym. Inne potrzebują dodatkowych sposobów komunikacji, np. gestów, obrazków lub urządzeń umożliwiających przekazywanie wiadomości.

Może występować również echolalia, czyli powtarzanie usłyszanych słów lub zdań, np. fragmentów bajek. Takie wypowiedzi mogą służyć dziecku do wyrażania potrzeb lub emocji.

Trudności w kontaktach społecznych mogą przejawiać się problemami z dołączeniem do wspólnej zabawy, prowadzeniem rozmowy lub rozumieniem jej niepisanych zasad. Nie oznacza to jednak, że dziecko nie potrzebuje przyjaźni czy bliskości.

Powtarzalne zachowania i nadwrażliwość na bodźce

Dzieci ze spektrum autyzmu mogą przywiązywać dużą wagę do rytuałów, np. ustawiania zabawek w określonej kolejności. Niespodziewana zmiana planu może wywoływać u nich silny stres.

Charakterystyczne bywają również:

• intensywne zainteresowania, np. pociągami lub planetami,

• powtarzalne ruchy, takie jak kołysanie się czy machanie rękami,

• skupianie uwagi na jednej części przedmiotu, np. kołach samochodzika,

• silniejsze lub słabsze reakcje na dźwięki, dotyk, temperaturę czy ból.

Dziecko może np. zasłaniać uszy podczas odkurzania lub odmawiać noszenia ubrań z szorstkimi metkami. Powtarzalne ruchy mogą natomiast pomagać mu radzić sobie z napięciem, dlatego nie zawsze wymagają ograniczania.

Zaburzenia ze spektrum autyzmu u dorosłych

U dorosłych ASD może przejawiać się trudnościami w odczytywaniu intencji rozmówców, rozumieniu niepisanych zasad społecznych czy radzeniu sobie ze zmianami. Niektóre osoby przygotowują wcześniej tematy rozmów lub naśladują mimikę innych, aby ukryć swoje trudności.

Autyzm może zostać rozpoznany dopiero w dorosłości. Jeśli podejrzewasz u siebie ASD, zgłoś się do psychiatry lub psychologa zajmującego się diagnostyką osób dorosłych.

Jakie są przyczyny spektrum autyzmu?

Czynniki genetyczne odgrywają główną rolę w rozwoju autyzmu. Badacze zidentyfikowali liczne geny związane z ASD, ale nie ma jednego genu odpowiadającego za wszystkie przypadki.

Znaczenie mogą mieć również niektóre czynniki związane z ciążą i okresem okołoporodowym, m.in.:

• wyższy wiek rodziców,

• cukrzyca i otyłość u matki,

• niektóre zakażenia i stany zapalne w ciąży,

• narażenie płodu na walproinian, lek stosowany m.in. w padaczce,

• wcześniactwo i bardzo niska masa urodzeniowa.

Obecność czynnika ryzyka nie oznacza, że dziecko będzie autystyczne. U większości osób nie można ustalić konkretnej przyczyny ASD.

Szczepienia nie powodują autyzmu. Szerokie badania nie potwierdziły takiego związku, również w przypadku szczepionki przeciw odrze, śwince i różyczce (MMR) oraz tiomersalu, związku stosowanego jako środek konserwujący w niektórych szczepionkach.

Jakie zaburzenia mogą współwystępować z autyzmem?

U osób ze spektrum autyzmu częściej występują zaburzenia lękowe, depresja, zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD), padaczka, problemy ze snem i dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. U części osób występuje także niepełnosprawność intelektualna.

Niektóre dzieci mają trudności z koordynacją ruchową, np. utrzymywaniem równowagi, zapinaniem guzików czy nauką jazdy na rowerze. Mogą również chodzić na palcach lub mieć obniżone napięcie mięśniowe.

Jeśli dziecko ma problemy ze snem, bardzo ograniczoną dietę lub często skarży się na ból brzucha, skonsultuj się z pediatrą. Pozwoli to ustalić przyczynę dolegliwości i dobrać odpowiednią pomoc.

Diagnostyka spektrum autyzmu – jak przebiega?

Nie istnieje pojedyncze badanie krwi, test genetyczny ani badanie obrazowe, które samo w sobie potwierdza lub wyklucza autyzm. Rozpoznanie opiera się na ocenie rozwoju, sposobu komunikowania się i zachowania.

Kiedy zgłosić dziecko na diagnostykę autyzmu?

Jeśli niepokoi Cię rozwój dziecka, porozmawiaj z pediatrą. Nie musisz czekać do jego 3. urodzin. W amerykańskich zaleceniach pediatrycznych rekomenduje się badania przesiewowe ukierunkowane na ASD w 18. i 24. miesiącu życia. Jednym z narzędzi jest M-CHAT-R/F – kwestionariusz oceniający ryzyko autyzmu u dzieci w wieku 16–30 miesięcy. Rodzic odpowiada w nim na pytania dotyczące codziennych zachowań dziecka.

Wynik wskazujący na podwyższone ryzyko ASD nie oznacza diagnozy, ale potrzebę dalszej oceny rozwoju.

Jakie badania wykorzystuje się w rozpoznawaniu ASD?

Diagnostyka może obejmować kilka spotkań z psychiatrą, psychologiem lub innymi specjalistami. Oceniają oni m.in. rozwój mowy, kontakty społeczne i powtarzalne zachowania.

Jednym z wykorzystywanych narzędzi jest ADOS-2 (Autism Diagnostic Observation Schedule, Second Edition), czyli wystandaryzowany protokół obserwacji zachowania. Podczas odpowiednio dobranych zadań specjalista przygląda się komunikacji, zabawie i kontaktom społecznym.

ADOS-2 nie wystarcza do samodzielnego postawienia diagnozy. W razie potrzeby wykonuje się też badanie słuchu lub inne badania, które pomagają wyjaśnić trudności rozwojowe i rozpoznać choroby współistniejące.

Terapia osób ze spektrum autyzmu – jakie są możliwości?

Nie ma metody terapii odpowiedniej dla wszystkich osób autystycznych. Wsparcie dobiera się do indywidualnych potrzeb, aby rozwijać umiejętności, zwiększać samodzielność i poprawiać jakość życia.

Terapia psychologiczna, logopedyczna i behawioralna

W zależności od potrzeb stosuje się:

• terapię logopedyczną – pomaga rozwijać komunikację, również za pomocą gestów, obrazków i urządzeń wspomagających porozumiewanie się,

• interwencje rozwojowo-behawioralne – pomagają uczyć się konkretnych umiejętności, np. proszenia o pomoc,

• wsparcie psychologiczne i trening umiejętności społecznych – pomagają radzić sobie z emocjami i trudnymi sytuacjami społecznymi,

• fizjoterapię i terapię zajęciową – wspierają sprawność ruchową i wykonywanie codziennych czynności, jeśli występują trudności w tych obszarach.

U osób ze współistniejącymi zaburzeniami lękowymi stosuje się także odpowiednio dostosowaną terapię poznawczo-behawioralną (CBT), która pomaga rozpoznawać źródła lęku i radzić sobie z nimi.

Czytaj też:
Terapia logopedyczna dziecka ze spektrum autyzmu

Leki i inne metody wspierające osoby z ASD

Nie ma leków, które leczą sam autyzm. Lekarz może jednak zalecić leki na współwystępujące zaburzenia, np. depresję, ADHD czy padaczkę. W wybranych przypadkach ciężkich zachowań zagrażających bezpieczeństwu stosuje się także leki przeciwpsychotyczne, jeśli inne formy pomocy są niewystarczające.

Nie ma wystarczających dowodów, że diety eliminacyjne, takie jak bezglutenowa czy bezkazeinowa, zmniejszają podstawowe objawy ASD. Stosuje się je przy konkretnych wskazaniach medycznych, np. celiakii lub alergii pokarmowej.

Badania nad probiotykami przynoszą interesujące wyniki, ale nie potwierdzono, że łagodzą podstawowe objawy autyzmu. Probiotyki mogą być stosowane przy niektórych dolegliwościach jelitowych, zgodnie z zaleceniami lekarza.

---

Probiotyki dla dzieci

Jak wspierać dziecko ze spektrum autyzmu na co dzień?

Oprócz zajęć ze specjalistami dziecku mogą pomagać przewidywalny plan dnia i sposób komunikowania się dostosowany do jego potrzeb.

W codziennych sytuacjach możesz:

• zapowiadać zmiany wcześniej, np. opowiedzieć dziecku, jak będzie przebiegała wizyta u lekarza,

• korzystać z planów obrazkowych, które pokazują kolejność czynności,

• formułować krótkie polecenia – zamiast „przygotuj się do wyjścia”, powiedz „załóż buty”, a następnie „weź kurtkę”.

• ograniczać uciążliwe bodźce, np. zapewnić dziecku spokojne miejsce do odpoczynku,

• wykorzystywać jego zainteresowania podczas zabawy, aby zachęcać do wspólnej aktywności i komunikacji,

• dawać czas na odpowiedź, jeśli dziecko potrzebuje dłuższej chwili na zrozumienie pytania.

Współpracuj też z nauczycielami i specjalistami, aby dostosować warunki nauki do potrzeb dziecka.

FAQ – najczęściej zadawane pytania o spektrum autyzmu

Jakie są trzy rodzaje autyzmu?

W aktualnych klasyfikacjach nie wyróżnia się trzech rodzajów autyzmu. Dawniej rozpoznawano m.in. autyzm dziecięcy, autyzm atypowy i zespół Aspergera.

Czy dziecko ze spektrum autyzmu może mówić?

Tak. Niektóre dzieci autystyczne mówią płynnie, inne zaczynają mówić później lub korzystają z dodatkowych sposobów komunikacji.

Czy autyzm jest dziedziczny?

Geny mają duże znaczenie. Jeśli w Twojej rodzinie występuje autyzm, prawdopodobieństwo ASD u kolejnych osób może być większe, ale nie jest to przesądzone.

Czy autyzm można wyleczyć?

Nie ma terapii, która usuwa autyzm. Możesz jednak korzystać z form wsparcia, które pomagają radzić sobie z trudnościami i poprawiają jakość życia.

Czy autyzm może pojawić się w dorosłości?

Nie. Autyzm jest obecny od wczesnego rozwoju, ale możesz otrzymać diagnozę dopiero w dorosłości, szczególnie jeśli wcześniej Twoje trudności były mało zauważalne.

Czy dziecko ze spektrum autyzmu może chodzić do zwykłej szkoły?

Tak. Dziecko autystyczne może uczęszczać do szkoły ogólnodostępnej. W zależności od potrzeb może korzystać z dodatkowego wsparcia, np. dostosowania sposobu nauczania lub pomocy specjalistów.

Przeczytaj również:
Autyzm u dorosłych. Czy mężczyźni są bardziej narażeni?.