Fawn response. Mechanizm przetrwania czy zagrożenie dla siebie? 

Typ reakcji na traumę – jak człowiek radzi sobie z zagrożeniem?

Aby w pełni zrozumieć, czym jest “fawn response”, warto najpierw dokładnie przyjrzeć się pozostałym typom reakcji obronnych – “fight” (walce), “flight” (ucieczce) oraz “freeze” (zamrożeniu). Każda z tych strategii pokazuje, jak organizm reaguje w sytuacjach zagrożenia, a ich mechanizmy pomagają nam zrozumieć genezę i funkcjonowanie reakcji typu “fawn”. Dopiero w kontekście tych klasycznych reakcji możemy dostrzec, dlaczego niektóre osoby, zamiast walczyć, uciekać czy zamierać, wybierają podporządkowanie i ugłaskiwanie innych jako sposób przetrwania.

Poniższa tabelka przedstawia podstawowe typy reakcji na stres i zagrożenie:

Fawn response – co to jest i jak się objawia?

Reakcja typu “fawn” to sposób na przetrwanie traumatycznej sytuacji poprzez podporządkowanie się, uległość.

Osoba stosująca ten typ rekcji swoim zachowaniem stara się “załagodzić atmosferę i rozładować napięcie”, aby uniknąć otwartego konfliktu, eskalacji agresji werbalnej i/lub pozawerbalnej. Czyni to poprzez tłumienie własnych emocji, rezygnację z wyrażania swojego zdania czy potrzeb. Strategia ta jest charakterystyczna dla osób, które dorastały w domach, gdzie codziennością były kłótnie, wszechobecne napięcie, emocjonalna niestabilność i przemoc.

Pojęcie to zostało skonstruowane przez terapeutę pracującego z osobami doświadczającymi kompleksowego PTSD – Pete’a Walkera. Zaobserwował on, że są osoby, które w obliczu traumy nie prezentują strategii “fight”, “flight” albo “freeze” a raczej wybierają podświadomie strategie mającą na celu pozyskanie względów oprawcy i jego uspokojenie. Wybór ten związany może być z charakterem doświadczanego zagrożenia lub oprawcy.

Przykładowo dziecko, które wychowuje się z przemocowym ojcem nie ma możliwości ucieczki („flight”), gdyż jest od niego uzależnione chociażby ekonomicznie. Ojciec jest silniejszy, więc wykorzystanie strategii “fight”, także nie przynosi pożądanych efektów. Reakcja “freeze”, także nie sprzyja przerwaniu trwającej bez przerwy przemocy. Wspomniane wyżej strategie są bardzo “automatyczne” i z tego powodu mogą się pojawiać i znikać. Gdy żadna z nich nie zdaje się przynosić efektu człowiek może sięgnąć po reakcję typu “fawn”, która może pozornie wydawać się bardziej skuteczna i umożliwiać długotrwałe przetrwanie w trudnej sytuacji. Podsumowując jest to strategia wybierana często, gdy inne strategie zawiodą oraz w sytuacjach, gdy doświadczana trauma ma charakter chroniczny, długotrwały.

Fawn response – objawy

Rozpoznanie u siebie reakcji typu “fawn response” jest trudne, gdyż często jej początki sięgają naszego dzieciństwa a sama reakcja ma charakter podświadomy.

Osoby w naszym otoczeniu mogą ją postrzegać jako przejaw dobroci, ugodliwości czy lojalności a nie reakcję na traumę.

Do objawów, czy raczej zachowań świadczących o stosowaniu “fawn response” należą:

• sprawdzasz, jak powinieneś się czuć, patrząc na reakcje innych;
• trudno jest Ci rozpoznać i nazwać własne uczucia i pragnienia;
• często odczuwasz brak poczucia własnej tożsamości;
• stale starasz się zadowolić osoby w swoim otoczeniu, nawet kosztem siebie samego;
• przy pierwszych oznakach konfliktu twoim odruchem jest uspokojenie zdenerwowanej osoby, ustąpienie;
• pomijasz swoje własne przekonania i opinie, przyjmujesz poglądy innych;
• możesz reagować emocjonalnie w sytuacjach, które nie dotyczą bliskich osób, “wyżywać się” – np. wybuchy złości wobec obcych, obsługi w sklepie, współpracownika;
• często odczuwasz poczucie winy i frustrację wobec samego siebie;
• bycie asertywnym, stawianie granic i mówienie „nie” innym sprawia ci trudność;
• czasami czujesz się przytłoczony, ale mimo to podejmujesz dodatkowe obowiązki, jeśli ktoś Cię o to poprosi;
• brakuje Ci wyraźnych granic, przez co często jesteś wykorzystywany w relacjach;
• czujesz się niekomfortowo lub zagrożony, gdy ktoś prosi Cię o wyrażenie własnej opinii.