Bisakodyl na zaparcia. Jak działa, kiedy go stosować i co mówią badania?

O zaparciu mówi się m.in. wtedy, gdy wypróżnienia występują rzadziej niż trzy razy w tygodniu. W praktyce problem jest jednak znacznie szerszy.

Pacjenci często skarżą się również na:

• twardy stolec,
• konieczność silnego parcia,
• uczucie niepełnego wypróżnienia,
• wzdęcia,
• dyskomfort w jamie brzusznej.

W takich sytuacjach pomocne mogą być dostępne bez recepty leki przeczyszczające. Jednym z nich jest bisakodyl – substancja stosowana w medycynie od wielu lat i dobrze poznana pod względem mechanizmu działania.

Jak bisakodyl wpływa na jelita, po jakim czasie zaczyna działać i co wiadomo o jego skuteczności oraz bezpieczeństwie?

Czym jest bisakodyl i jak działa?

Bisakodyl jest stosowany w lecznictwie od lat 50. XX wieku. Należy do grupy stymulujących leków przeczyszczających i jest tzw. prolekiem.

Co to oznacza? Po połknięciu bisakodyl pozostaje nieaktywny w żołądku i jelicie cienkim. Dopiero po dotarciu do jelita grubego zostaje przekształcony w aktywny metabolit – bis-(p-hydroksyfenylo)-pirydylo-2-metan (BHPM).

Za ten proces odpowiadają enzymy znajdujące się w błonie śluzowej jelita, nazywane deacetylazami.

To odróżnia bisakodyl od niektórych innych środków przeczyszczających, takich jak pikosiarczan sodu czy preparaty senesu, których aktywacja zależy od bakterii jelitowych. W przypadku bisakodylu mikrobiom nie jest niezbędny do przekształcenia substancji w aktywną postać.

Jak bisakodyl wpływa na jelito grube?

Aktywny metabolit bisakodylu działa przede wszystkim na dwa sposoby: pobudza motorykę jelita grubego oraz zwiększa ilość wody w jego świetle.

Pobudzanie ruchów jelit 

Bisakodyl wykazuje działanie prokinetyczne, czyli wpływa na motorykę przewodu pokarmowego.

BHPM oddziałuje na struktury nerwowe znajdujące się w ścianie jelita grubego. W efekcie nasila skurcze perystaltyczne, w tym tzw. skurcze o wysokiej amplitudzie – HAPC (ang. „high-amplitude propagated contractions”).

Są to silne fale skurczowe przesuwające treść jelitową w kierunku odbytnicy. Dzięki ich pobudzeniu pasaż przez jelito grube przyspiesza i łatwiej dochodzi do wypróżnienia.

Zwiększanie zawartości wody w jelicie 

Bisakodyl wpływa również na gospodarkę wodno-elektrolitową w jelicie grubym.

Ogranicza zwrotne wchłanianie wody i elektrolitów, a jednocześnie zwiększa wydzielanie do światła jelita m.in.:

• wody,
• wodorowęglanów,
• chlorków,
• potasu.

Dzięki temu stolec staje się bardziej miękki i zwiększa swoją objętość, co ułatwia jego przesuwanie oraz oddanie.

Działanie bisakodylu koncentruje się przede wszystkim miejscowo w jelicie grubym, podstawowy efekt leku zachodzi bezpośrednio w przewodzie pokarmowym.

Kiedy stosuje się bisakodyl?

Bisakodyl znajduje zastosowanie przede wszystkim w leczeniu zaparć oraz podczas przygotowania jelita do wybranych badań i zabiegów.

Zaparcia okazjonalne 

Lek może być stosowany w przypadku sporadycznie występujących zaparć, związanych np. ze:

• zmianą sposobu odżywiania,
• podróżą,
• mniejszą niż zwykle aktywnością fizyczną,
• stresem,
• zmianą codziennego rytmu,
• menstruacją.

Jedną z jego zalet jest stosunkowo przewidywalny czas działania.

Krótkotrwałe leczenie zaparć przewlekłych 

Bisakodyl może być również wykorzystywany w leczeniu przewlekłych zaparć.

Możliwe jest stosowanie go regularnie, przez ograniczony czas, pod nadzorem lekarza. Może być także wykorzystywany doraźnie, jako wzmocnienie efektu, np. kiedy stosowanie innych środków , takich jak makrogole, okazuje się niewystarczające.

W przypadku przewlekających się dolegliwości najważniejsze jest jednak ustalenie ich przyczyny, w miejsce przyjmowania wyłącznie środków przeczyszczających.

Przygotowanie do badań i zabiegów 

Bisakodyl może być także elementem schematów przygotowania jelita przed:

• kolonoskopią,
• niektórymi zabiegami chirurgicznymi.

W takich sytuacjach powinien być stosowany zgodnie z konkretnym schematem zaleconym przez lekarza lub placówkę wykonującą badanie.

Po jakim czasie działa bisakodyl?

Czas pojawienia się efektu zależy przede wszystkim od zastosowanej postaci leku.

• Tabletki dojelitowe – zaczynają działać zazwyczaj po około 6–12 godzinach, dlatego często przyjmuje się je wieczorem, aby efekt wystąpił następnego ranka. Nie powinno się ich przyjmować jednocześnie z mlekiem ani środkami zobojętniającymi kwas żołądkowy (zalecane jest zachowanie co najmniej godzinnego odstępu).
• Czopki doodbytnicze – efekt może pojawić się już po około 10–30 minutach od zastosowania. Ta postać leku może być wykorzystywana wtedy, gdy potrzebne jest szybkie działanie.

Czy organizm przyzwyczaja się do bisakodylu?

Jedną z częstych obaw związanych ze stosowaniem stymulujących leków przeczyszczających jest możliwość rozwoju tolerancji, czyli sytuacji, w której do uzyskania tego samego efektu potrzebne są stopniowo coraz większe dawki.

Kwestię tę oceniano m.in. w retrospektywnym badaniu Bouchoucha i wsp. z 2023 roku dotyczącym pacjentów stosujących bisakodyl przez co najmniej 28 dni. Średni czas leczenia wynosił 84 dni, a pacjentów obserwowano przez rok.

U 94% badanych utrzymano początkową dawkę leku. Nie obserwowano więc powszechnej konieczności jej systematycznego zwiększania.

Aby ograniczyć występowanie działań niepożądanych, zwłaszcza bólów i skurczów brzucha, zaleca się zwykle rozpoczynanie od najniższej skutecznej dawki, np. 5 mg, i dostosowywanie jej do indywidualnej reakcji organizmu.

Przytoczone dane nie wskazują również, aby prawidłowo stosowany bisakodyl prowadził do strukturalnego lub funkcjonalnego uszkodzenia jelita grubego.

Bisakodyl a mikrobiom jelitowy

U części osób z przewlekłymi zaparciami obserwuje się zmiany w składzie mikrobiomu jelitowego. Mogą one obejmować m.in. mniejszą liczebność bakterii z rodzajów Bifidobacterium i Lactobacillus oraz zwiększony udział niektórych mikroorganizmów potencjalnie niekorzystnych.

W badaniach prowadzonych podczas czterotygodniowego stosowania bisakodylu obserwowano zarówno normalizację czasu pasażu jelitowego, jak i pewne zmiany w składzie mikrobiomu.

Odnotowano m.in.:

• wzrost liczebności bakterii z rodzaju Bifidobacterium,
• wzrost liczebności Bacteroides,
• zmniejszenie liczby E. coli,
• zmniejszenie liczebności grzybów.

Wyniki te są interesujące, ale nie oznaczają, że bisakodyl należy traktować jako lek służący do „poprawiania mikrobiomu”. Jego podstawowym zastosowaniem pozostaje leczenie zaparć.

Bisakodyl a karmienie piersią

Z przytoczonych danych wynika, że aktywny metabolit bisakodylu nie przenika do mleka kobiecego w istotnej ilości.

W przypadku jakichkolwiek wątpliwości dotyczących stosowania leków w okresie laktacji warto jednak omówić je z lekarzem lub farmaceutą.

Bisakodyl na zaparcia – co warto zapamiętać?

• Bisakodyl to stymulujący lek przeczyszczający, który działa głównie miejscowo w jelicie grubym.
• Pobudza ruchy jelita i zwiększa ilość wody w jego świetle, dzięki czemu stolec staje się bardziej miękki i łatwiejszy do oddania.
• Może być stosowany przy zaparciach okazjonalnych, w wybranych przypadkach zaparć przewlekłych oraz jako element przygotowania jelita do badań i zabiegów.
• Tabletki działają zwykle po 6–12 godzinach, natomiast czopki po około 10–30 minutach.
• Badania wskazują, że bisakodyl może zwiększać częstość pełnych wypróżnień także podczas kilkutygodniowego stosowania.
• Dostępne dane nie wskazują, aby u większości pacjentów konieczne było stopniowe zwiększanie dawki w trakcie takiej terapii.
• Lek należy stosować zgodnie z ulotką i w najmniejszej skutecznej dawce.
• Jeśli zaparcia są długotrwałe, często nawracają lub towarzyszą im niepokojące objawy, warto skonsultować się z lekarzem i ustalić ich przyczynę.