Fobia społeczna u dzieci i nastolatków. Jak odróżnić nieśmiałość od zaburzenia?

Co to jest fobia społeczna u dzieci?

Klasyfikacja medyczna ICD-10 (Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych) określa fobię społeczną jako zaburzenie zaliczane do grupy fobii.

Termin „fobia” oznacza przeżywanie silnego lęku, który jest niewspółmierny do rzeczywistego zagrożenia ze strony danej sytuacji, przedmiotu lub osób.

Osoba cierpiąca na fobię stara się za wszelką cenę unikać bodźców wywołujących lęk, a w ich obecności doświadcza nasilonego niepokoju, któremu towarzyszą wyraźne reakcje fizjologiczne i emocjonalne.

Fobia społeczna może pojawić się w każdym wieku i w istotny sposób utrudnia codzienne funkcjonowanie. Nieleczona prowadzi często do wycofania z życia społecznego oraz trudności w relacjach z innymi ludźmi. Może również negatywnie wpływać na rozwój osobisty, edukację oraz samoocenę osoby dotkniętej tym zaburzeniem.

Czym różni się lęk społeczny u dzieci od fobii?

Psychologowie od lat zajmują się zjawiskiem lęku społecznego, które jest szeroko opisywane w literaturze specjalistycznej. Lęk społeczny to szczególny rodzaj lęku pojawiający się w sytuacjach społecznych i związany z obawą przed oceną ze strony innych osób. W niewielkim nasileniu jest on zjawiskiem typowym zarówno u dzieci, jak i u dorosłych – każdy człowiek może go doświadczać w określonych okolicznościach. Rozpoczęcie nauki lub pracy w nowym miejscu, wystąpienie publiczne czy wizyta w urzędzie mogą wywoływać napięcie i niepokój. Jednak dopiero wtedy, gdy lęk osiąga tak duże nasilenie, że utrudnia codzienne funkcjonowanie i prowadzi do unikania kontaktów społecznych, można mówić o fobii społecznej.

Osoba dotknięta tym zaburzeniem często odczuwa silny dyskomfort nawet w zwyczajnych sytuacjach, takich jak rozmowa z rówieśnikami czy odpowiadanie przy tablicy. Z czasem może to prowadzić do wycofania społecznego oraz pogorszenia funkcjonowania w szkole lub w środowisku rówieśniczym.

Objawy fobii społecznej – jak diagnozujemy zaburzenia społeczne u dzieci?

Zaburzenia psychiczne, w tym fobię społeczną, diagnozuje lekarz psychiatra. Stawiając rozpoznanie, opiera się on na informacjach uzyskanych z wywiadu z rodzicem i dzieckiem, a także na opiniach wydanych przez placówkę edukacyjną oraz wynikach diagnozy psychologicznej.

Istotnym źródłem danych jest również bezpośrednia obserwacja dziecka oraz zastosowanie specjalistycznych narzędzi diagnostycznych. Aby można było stwierdzić fobię społeczną, obraz kliniczny trudności musi odpowiadać obowiązującym kryteriom diagnostycznym, czyli określonej liście objawów.

Do objawów tych zaliczamy:

• silny lęk lub niepokój w sytuacjach społecznych, w których dziecko może być oceniane przez innych (np. rozmowa, wystąpienie publiczne, jedzenie przy innych),
• obawa przed negatywną oceną, ośmieszeniem lub odrzuceniem,
• sytuacje społeczne niemal zawsze wywołują lęk lub niepokój,
• unikanie sytuacji społecznych lub znoszenie ich z intensywnym cierpieniem,
• lęk jest nieadekwatny do rzeczywistego zagrożenia i kontekstu,
• objawy utrzymują się co najmniej 6 miesięcy,
• powodują istotne pogorszenie funkcjonowania w szkole, relacjach lub innych obszarach życia,
• objawy nie są wynikiem substancji, choroby somatycznej ani innego zaburzenia psychicznego,
• lęk występuje także w relacjach z rówieśnikami, a nie tylko z dorosłymi.

Fobiczny lęk społeczny u dzieci, zwłaszcza tych najmłodszych, może przejawiać się inaczej niż u osób dorosłych.

U dzieci częściej występują napady płaczu, złości lub „zamrożenie” w sytuacjach społecznych. Dziecko może unikać kontaktu wzrokowego, milczeć lub mieć znaczne trudności w mówieniu. Na pierwszy plan wysuwają się często objawy somatyczne, takie jak silne bóle brzucha, nudności czy bóle głowy. Występują one również u dorosłych, jednak u dzieci mogą mieć bardziej nasilony, a nawet dominujący charakter. Początkowo łatwo pomylić fobię społeczną z chorobą somatyczną, zwłaszcza gdy związek objawów z sytuacjami społecznymi nie jest oczywisty.

Dziecko lub nastolatek z fobią społeczną mogą odmawiać uczestnictwa w zajęciach szkolnych, a samo wyjście do szkoły bywa dla nich źródłem silnego lęku. Często zaburzenie to współwystępuje z tzw. fobią szkolną, czyli uporczywym lękiem przed przebywaniem w środowisku szkolnym i rozłąką z opiekunami. W konsekwencji może dochodzić do długotrwałych nieobecności, trudności w nauce oraz stopniowego wycofywania się z kontaktów rówieśniczych.

Fobia społeczna u dzieci – jak pomóc?

Leczenie fobii społecznej u młodych osób ma przede wszystkim na celu poprawę jakości życia i funkcjonowania dziecka lub nastolatka. Ważne jest indywidualne podejście, uwzględniające nasilenie objawów, współwystępowanie innych zaburzeń psychicznych, sytuację rodzinną oraz dostęp do ośrodków terapeutycznych. W praktyce stosuje się różne formy psychoterapii, w tym psychoterapię indywidualną, grupową oraz terapię rodzinną, która odgrywa istotną rolę w leczeniu młodzieży.

Jedną z najskuteczniejszych metod jest psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT), zalecana przez Amerykańską Akademię Psychiatrii Dzieci i Młodzieży jako leczenie pierwszego wyboru. CBT obejmuje m.in. psychoedukację, trening umiejętności społecznych oraz metody konfrontacji z bodźcem wywołującym lęk. Ważnym elementem terapii są także techniki relaksacyjne, które pomagają zmniejszyć nasilenie lęku i napięcia w sytuacjach społecznych.

Nie zaleca się rozpoczynania leczenia od farmakoterapii ani stosowania jej jako jedynej metody. W niektórych przypadkach, gdy psychoterapia nie przynosi wystarczającego efektu, farmakoterapia może być zastosowana uzupełniająco, pod ścisłą kontrolą specjalisty. Wczesna diagnoza i podjęcie terapii jest szczególnie istotne, ponieważ fobia społeczna rozpoczynająca się przed 11. rokiem życia może stanowić czynnik ryzyka przewlekłego przebiegu zaburzenia w wieku dorosłym.

Możesz pomóc dziecku odczuwającemu lęk społeczny, poprzez:

• rozmowę z dzieckiem o jego emocjach i sytuacjach wywołujących lęk, okazując cierpliwość i akceptację,
• nie wywieraniem presji – nagradzaj małe sukcesy w pokonywaniu lęku,
• wspieraniem udziału dziecka w terapii i stosowaniem się do zaleceń terapeuty,
• zachęcaniem do stopniowej ekspozycji na sytuacje społeczne w bezpiecznym otoczeniu,
• stosowanie technik relaksacyjnych i ćwiczeń oddechowych w sytuacjach stresowych,
• wprowadzaniem krótkich treningów umiejętności społecznych w domu i w szkole,
• obserwowaniem postępów dziecka i dostosowywaniem poziomu trudności zadań społecznych do jego możliwości.

Przeczytaj również:
Zaburzenia opozycyjno-buntownicze. Jak rozpoznać je u dziecka?