Metformina. Lek (nie tylko) na cukrzycę

Metformina – co to jest? 

Metformina to lek o bardzo długiej historii stosowania. Został wprowadzony do leczenia cukrzycy już w 1957 r. i stanowi obecnie jedną z najczęściej przepisywanych substancji leczniczych. Jest to też jedyna pochodna biguanidu mająca współcześnie zastosowanie w lecznictwie. Wcześniej wycofana została z rynku fenformina.  

Rutwica lekarska (Galega officinalis) zawierająca alkaloid galeginę, od którego pochodzą leki tej grupy, była już wykorzystywana w ziołolecznictwie epoki średniowiecza. Główny mechanizm działania metforminy to aktywacja enzymu kinazy białkowej aktywowanej przez AMP (AMPK), który bierze udział w wielu procesach metabolicznych organizmu, w tym w regulacji metabolizmu glukozy, tłuszczów i białek.  

Metformina – działanie 

Metformina jest lekiem o tzw. działaniu plejotropowym: 

• obniża stężenie glukozy we krwi – zmniejsza wątrobową produkcję glukozy, zwiększa wychwyt glukozy w wątrobie i mięśniach oraz zmniejsza wchłanianie tego cukru w jelitach; 
• zmniejsza insulinooporność – zwiększa wrażliwość na insulinę komórek wątroby, tkanki tłuszczowej i mięśni szkieletowych, przez co obniża zapotrzebowanie na ten hormon; 
• wywiera ochronny wpływ na komórki trzustki produkujące insulinę poprzez zmniejszenie stanu zapalnego; 
• poprawia profil lipidowy – nieznacznie obniża stężenie trójglicerydów, cholesterolu całkowitego i frakcji LDL; 
• chroni układ krążenia (kardioprotekcja) niezależnie od obniżania glukozy we krwi – nasila proces fibrynolizy (rozpuszczania zakrzepów), działa przeciwzapalnie oraz poprawia funkcję śródbłonka naczyniowego; 
• umiarkowanie obniża masę ciała i tkanki tłuszczowej; 
• działa przeciwstarzeniowo i przeciwnowotworowo.

Metformina – wskazania do stosowania 

Pomimo potencjalnie szerokich właściwości leczniczych metforminy, zarejestrowane wskazania do stosowania tego leku obejmują leczenie: 

• cukrzycy typu 2, 
• stanów przedcukrzycowych, 
• zespołu wielotorbielowatych jajników (PCOS, Polycystic Ovary Syndrome). 

Metformina jest przeznaczona dla dorosłych pacjentów. Ponadto można ją stosować w cukrzycy u dzieci i młodzieży od 10. roku życia.

Metformina w cukrzycy 

Podstawowym wskazaniem do stosowania metforminy jest leczenie cukrzycy typu 2. U podłoża tej choroby leży insulinooporność tkanek (zmniejszona wrażliwość na działanie insuliny) oraz zaburzenie wydzielania insuliny.  

Za rozwój insulinooporności odpowiada w dużej mierze otyłość trzewna. Zanim dojdzie do rozwoju cukrzycy typu 2, w wyniku narastającej insulinooporności dochodzi do rozwoju stanów przedcukrzycowych. Zaliczamy do nich nieprawidłową glikemię na czczo i nieprawidłową tolerancję glukozy, w których wartości glukozy we krwi są podwyższone, ale nie na tyle, by rozpoznać cukrzycę.  

Zgodnie z aktualnymi zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (PTD 2025), rozpoczynając leczenie farmakologicznego cukrzycy typu 2, jako lek pierwszego rzutu można zastosować metforminę, inhibitory SGLT2 (flozyny) lub agonistów receptora GLP-1. Terapię można zaczynać od jednego leku lub od razu stosować terapię złożoną z 2 lub 3 leków przeciwcukrzycowych, szczególnie w przypadku występowania miażdżycy, licznych czynników ryzyka sercowo-naczyniowego albo przewlekłej choroby nerek.  

Metformina może być również stosowana w skojarzeniu z insuliną, jeżeli jej włączenie stanie się konieczne. Co istotne, metforminę można zastosować już na etapie wspomnianych stanów przedcukrzycowych, zwłaszcza u osób otyłych lub kobiet po przebytej cukrzycy ciążowej, co może zapobiec rozwojowi cukrzycy typu 2. Również chorzy z cukrzycą typu 1 i cechami insulinooporności mogą odnieść korzyści z dołączenia metforminy do insulinoterapii.  

Metformina a PCOS 

Zespół policystycznych jajników dotyczy nawet około 10% kobiet w wieku rozrodczym i jest obecnie najczęstszą przyczyną zaburzeń miesiączkowania, braku owulacji i w konsekwencji niepłodności. Istotna w rozwoju tego zespołu może być insulinooporność. 

Pacjentki z PCOS są często otyłe i mają cechy hiperandrogenizmu, czyli nadmiaru męskich hormonów płciowych. W połączeniu z modyfikacją stylu życia, metformina ma swoje ugruntowane miejsce w leczeniu tego zespołu – zmniejsza insulinooporność i korzystnie wpływa na płodność. Leczenie skojarzone z cytrynianem klomifenu poprawia częstość owulacji i zwiększa szansę na zajście w ciążę pacjentek z PCOS.  

Metformina na odchudzanie  

Istnieje wiele sprzecznych doniesień dotyczących wpływu metforminy na redukcję masy ciała. Analiza badań u otyłych pacjentów z cukrzycą typu 2 wykazała, że terapia z użyciem metforminy powoduje spadek masy ciała średnio o 5%, a efekt ten tłumaczy się przede wszystkim zmniejszeniem insulinooporności i wywołanej nią hiperinsulinemii.  

Również u otyłych pacjentów bez współistniejącej cukrzycy może wystąpić umiarkowany spadek masy ciała w wyniku stosowania metforminy. W tej grupie mechanizm redukcji masy ciała pozostaje nie do końca wyjaśniony. Przypuszcza się, że lek ten może zwiększać uczucia sytości. 

Ze względu na stosunkowo słaby wpływ na masę ciała, metformina nie jest zaliczana do podstawowych leków stosowanych w leczeniu otyłości.

Metformina a nowotwory 

Niektóre badania pokazują, że pacjenci leczeni metforminą z powodu cukrzycy rzadziej chorują na pewne rodzaje nowotworów, m.in. raka wątroby, jelita grubego, trzustki, żołądka czy przełyku. Ponadto metformina może wydłużyć okres przeżycia pacjentów nowotworowych.   

Obserwowano również lepsze działanie niektórych leków przeciwnowotworowych w skojarzeniu z metforminą. Za przeciwnowotworowe efekty metforminy mogą odpowiadać m.in. obniżenie stężenia insuliny, nasilenie apoptozy (zaprogramowanej śmierci komórki) czy stymulacja układu odpornościowego. Autor niniejszego artykułu w badaniu na komórkach czerniaka wykazał, że metformina może nasilać śmierć komórek czerniaka poprzez powstawanie reaktywnych form tlenu. Niestety wymagane są kolejne badania kliniczne, które jednoznacznie pozwoliłyby na stosowanie metforminy jako leku przeciwnowotworowego. 

Metformina – działanie przeciwstarzeniowe 

Metformina badana jest również jako potencjalny lek opóźniający starzenie. Jej potencjał przeciwstarzeniowy może być związany m.in. ze stymulacją aktywności wspomnianej wcześniej kinazy AMPK, której aktywność spada wraz z wiekiem oraz imitowaniem w komórkach stanu tzw. restrykcji kalorycznej, co powoduje zmniejszenie stanu energetycznego komórki.  

Ponadto metformina obniża poziom reaktywnych form tlenu czy końcowych produkcji glikacji, które są związane z procesem starzenia. Lek ten może mieć również korzystne działanie w chorobach neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Alzheimera. 

Metformina – przeciwwskazania 

Wśród przeciwskazań do stosowania metforminy znajdują się: 

• nadwrażliwość na metforminę lub którąkolwiek substancję pomocniczą zawartą w danym preparacie, 
• ostre kwasice metaboliczne, w tym kwasica mleczanowa i cukrzycowa kwasica ketonowa,  
• stan przedśpiączkowy w cukrzycy,  
• ciężka niewydolność nerek (eGFR lub klirens kreatyniny <30 ml/min), 
• czynniki mogące doprowadzić do zaburzeń czynności nerek, np. odwodnienie, wstrząs, ciężkie zakażenie, donaczyniowe podanie jodowych środków kontrastowych,  
• stany mogące powodować niedotlenienie tkanek, np. niewyrównana niewydolność serca, niewydolność oddechowa, niewydolność wątroby, świeżo przebyty zawał serca, ostre zatrucie alkoholem. 

Metformina – jak przyjmować? 

Pamiętaj, aby lek przyjmować ściśle według wskazań lekarza. 

Optymalna dobowa dawka metforminy wynosi ponad 2 g, a maksymalna 3 g. Leczenie rozpoczyna się zwykle od małych dawek 500 mg podawanych 2-3 razy na dobę podczas posiłku lub po nim. Następnie stopniowo zwiększa się dawkę, co pozwala zmniejszyć działania uboczne ze strony przewodu pokarmowego. W przypadku preparatów o przedłużonym uwalnianiu lek przyjmuje się raz na dobę w czasie kolacji, również stopniowo zwiększając dawkę do 2 g na dobę. 

Metformina a ciąża i laktacja 

Według polskich zaleceń insulina jest obecnie jedynym lekiem przeciwcukrzycowym rekomendowanym w ciąży. W przypadku metforminy co prawda nie wykazano działania uszkadzającego na płód (teratogennego), jednak nie jest ona zalecana w ciąży. Może bowiem przechodzić przez łożysko, a brakuje obecnie jednoznacznych danych na temat długofalowego wpływu na płód.  

W jednej z niedawnych prac metformina była podawana jako przyczyna mniejszej masy urodzeniowej noworodków i późniejszej wyższej masy ciała w dzieciństwie. Zatem jeżeli kobieta stosowała metforminę przed ciążą w celu wyrównania metabolicznego, to powinna ją odstawić najpóźniej do końca I trymestru ciąży.

W przypadku karmienia piersią dopuszczone jest przyjmowanie metforminy u kobiet z cukrzycą typu 2. Lek ten w niewielkim stopniu przechodzi do mleka kobiecego. 

Metformina – skutki uboczne 

Do najczęstszych działań niepożądanych związanych ze stosowaniem metforminy należą zaburzenia ze strony żołądka i jelit takie jak: nudności, wymioty, ból brzucha, biegunka i utrata apetytu. Zwykle jednak występują one na początku leczenia i w większości przypadków przemijają samoistnie. Aby zwiększyć tolerancję ze strony przewodu pokarmowego zaleca się przyjmowanie metforminy w 2 lub 3 dawkach na dobę, w czasie lub po posiłku i stopniowe zwiększanie dawki leku.  

Przewlekłe stosowanie metforminy może powodować zmniejszenie wchłaniania witaminy B12, co w efekcie zwiększa ryzyko wystąpienia niedokrwistości megaloblastycznej lub pogorszenia objawów neuropatii cukrzycowej. Jeśli stwierdzono u Ciebie niedobór tej witaminy, włącz suplementację.  

Najgroźniejszym, ale na szczęście bardzo rzadkim powikłaniem, które może wystąpić w trakcie stosowanie metforminy jest kwasica mleczanowa o wysokim ryzyku zgonu. Może ona wystąpić na skutek kumulacji metforminy, np. w wyniku pogorszenia funkcji nerek z różnych przyczyn. Zachowaj ostrożność, rozpoczynając stosowanie leków mogących zaburzać czynność nerek, jak np. powszechnie dostępne niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ).  

W celu minimalizowania ryzyka wystąpienia kwasicy mleczanowej, metforminy nie stosuje się w przebiegu różnych ciężkich stanów w organizmie (wymienione w przeciwskazaniach), które mogą powodować zwiększone wytwarzania mleczanu lub gorsze jego zużytkowanie.  

Leczenie samą metforminą nie powoduje hipoglikemii (niedocukrzenia). W przypadku stosowania metforminy jednocześnie z innymi lekami przeciwcukrzycowymi, szczególnie pochodnymi sulfonylomocznika lub insuliną, takie ryzyko już się pojawia. 

Metformina – dostępne preparaty 

Obecnie na polskim rynku istnieje wiele preparatów zawierających w swoim składzie metforminę, w tym preparat oryginalny (Glucophage) i wiele leków generycznych (Avamina, Diabufor, Etform, Formetic, Metformax, Metformin Medreg, Siofor, Zenofor) w zakresie dawek od 500 mg do 1 g w jednej tabletce. Część preparatów występuje w postaci tabletek o przedłużonym uwalnianiu, z oznaczeniem SR lub XR (Avamina SR, Etform SR, Glucophage XR, Metformax SR, Ranmet XR, Siofor XR, Symformin XR, Xuvelex XR, Zenoform SR).  

Ponadto na rynku występują preparaty skojarzone z innymi grupami leków przeciwcukrzycowych: 

• inhibitorami enzymu DPP-4: metformina + wildagliptyna (Anvildis Duo, Eucreas, Gliptivil Combo, Ipinzan, Vimetso), metformina + sitagliptyna (Combodiab, Eprocliv, Fordiab, Jamesi, Janumet, Juzimette, Lonamo Duo, Maymetsi, Metformax Combi, Metsigletic, Ristfor, Sitagliptin + Metformin hydrochloride Grindeks, Symetlip, Depepsit Met, Metformax SR Combi), 
• inhibitorami SGLT-2 (flozynami): metformina + dapagliflozyna (Xigduo), metformina + empagliflozyna (Synjardy), metformina + ertugliflozyna (Segluromet). 

Wiele preparatów metforminy znajduje się na liście leków refundowanych. Zależnie od wskazań mają one różne poziomy odpłatności. Mogą być przepisane jako leki bezpłatne dla pacjentów poniżej 18. roku życia i tych, którzy ukończyli 65. rok życia.