2
13 października 2021

Witamina D w reumatoidalnym zapaleniu stawów

Od wielu lat znany jest wpływ witaminy D na regulację gospodarki wapniowo-fosforanowej. Odgrywa ona ważną rolę w prawidłowym rozwoju kości, ale nie tylko. Coraz częściej podkreśla się także udział witaminy D w profilaktyce i leczeniu chorób autoimmunologicznych, takich jak reumatoidalne zapalenie stawów. 

W wielu badaniach poruszana jest kwestia roli witaminy D w profilaktyce i leczeniu chorób autoimmunologicznych. Regulowanie funkcji układu odpornościowego może odgrywać szczególną rolę w etiologii chorób o podłożu autoimmunologicznym, w tym RZS. Niski poziom witaminy D jest związany z podwyższonym ryzykiem występowania reumatoidalnego zapalenia stawów

Na czym polegają choroby autoimmunologiczne? 

Choroby autoimmunologiczne polegają na niszczeniu własnych komórek, tkanek i narządów, które układ odpornościowy rozpoznaje jako obce. Przyczyny rozwoju chorób z autoagresji nie są do końca znane. Mogą rozwijać się m.in. pod wpływem czynników genetycznych lub środowiskowych.

Wiadomo jednak, że u zdrowej osoby układ odpornościowy działa, zwalczając obce antygeny. Natomiast w chorobach autoimmunologicznych występują błędy w funkcjonowaniu układu odpornościowego, który nieprawidłowo rozpoznaje własne komórki. Do takich chorób należy między innymi reumatoidalne zapalenie stawów (RZS). 

Leczenie chorób autoimmunologicznych 

Głównym celem terapii jest odwrócenie negatywnego działania układu immunologicznego i skierowanie go na obce, a nie własne komórki. Niestety obecnie pozostaje to praktycznie niemożliwe, dlatego zazwyczaj stosowane są leki immunosupresyjne, które hamują działanie układu odpornościowego. Ich stosowanie niesie jednak za sobą szereg działań niepożądanych i dlatego nie mogą być one zastosowane u każdego pacjenta.  

Całkowite wyleczenie choroby autoimmunologicznej nadal nie jest możliwe. 

W leczeniu objawowym stosowane są przeważnie niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) i glikokortykosteroidy. Testowane są również rozmaite leki ziołowe, zawierające przykładowo polifenole o działaniu przeciwutleniającym i przeciwzapalnym. Zastosowanie odpowiedniego leczenia farmakologicznego i w niektórych przypadkach także diety pozwala na zmniejszenie objawów choroby. 

Choroby autoimmunologiczne a witamina D 

Receptory VDR właściwe dla witaminy D odkryto w wielu tkankach, które są związane nie tylko z gospodarką wapniowo-fosforanową. Znajdują się także w wielu komórkach układu immunologicznego, wpływając na odporność zarówno wrodzoną, jak i nabytą. Receptory dla witaminy D znajdują się głównie na limfocytach T i B oraz komórkach prezentujących antygen.  Związek między niedoborem witaminy D a rozwojem chorób o podłożu autoimmunologicznym udowodniono w badaniach. Stężenie metabolitu 25(OH)D3 zmniejszało się na początku i w trakcie obserwacji następujących chorób: 

  • cukrzyca typu 1, 
  • stwardnienie rozsiane (SM), 
  • twardzina układowa, 
  • toczeń rumieniowaty układowy, 
  • nieswoiste zapalenia jelit, 
  • reumatoidalne zapalenie stawów (RZS). 

Co więcej, spadki stężenia tego metabolitu nie zależały od szerokości geograficznej i sezonowości.  

Okazuje się więc, że niskie poziomy witaminy D mogą być silnie skorelowane z występowaniem chorób autoimmunologicznych. 

Czym jest reumatoidalne zapalenie stawów? 

Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS, dawniej znane jako gościec) jest przewlekłą chorobą autoimmunologiczną, która początkowo atakuje małe stawy. Następnie proces zapalny przechodzi na większe stawy, a nawet układy i narządy, takie jak serce, płuca, nerki. Nieleczona choroba prowadzi do niepełnosprawności i może okazać się nawet śmiertelna. 

Objawy reumatoidalnego zapalenia stawów 

Cechą charakterystyczną RZS jest symetryczne atakowanie stawów, co odróżnia ją od choroby zwyrodnieniowej stawów, która zazwyczaj atakuje stawy po jednej stronie ciała. Ponadto podłożem reumatoidalnego zapalenia stawów jest proces autoimmunologiczny, a nie jak w przypadku choroby zwyrodnieniowej stawów ich zużycie.  

Początkowe objawy są dość niespecyficzne i mogą przypominać grypę: 

  • zmęczenie, 
  • gorączka, 
  • spadek masy ciała, 
  • brak apetytu, 
  • ból mięśni. 

Pacjenci z RZS cierpią z powodu porannego uporczywego sztywnienia stawów, które może trwać nawet ponad godzinę. Sztywności towarzyszy ból, obrzęk, tkliwość, a także ograniczenie ruchomości i z biegiem czasu deformacja stawu. 

Leczenie reumatoidalnego zapalenia stawów 

Całkowite wyleczenie reumatoidalnego zapalenia stawów oraz innych chorób autoimmunologicznych pozostaje obecnie niemożliwe. Celem terapii jest zmniejszenie bólu, stanu zapalnego, zapobieganie dalszym uszkodzeniom i deformacjom, a także zwiększenie mobilności stawów. 

Do leczenia pierwszego rzutu, które polega na złagodzeniu bólu i zmniejszaniu stanu zapalnego, wybierane są zazwyczaj niesteroidowe leki przeciwzapalne i glikokortykosteroidy. Niestety wymienione leki mogą powodować wiele działań niepożądanych, które mogą być szczególnie groźne podczas przewlekłego stosowania. Dlatego tak ważne jest poszukiwanie alternatywnych metod leczenia RZS. 

Dodatkowo długotrwałe stosowanie glikokortykosteroidów może spowodować rozregulowanie gospodarki wapniowo-fosforanowej, zwiększając ryzyko osteoporozy i złamań kości. W tym przypadku szczególnie zalecane jest wprowadzenie suplementacji witaminą D i wapniem.  

Reumatoidalne zapalenie stawów a witamina D 

Witamina D jest wytwarzana w naszym organizmie na drodze syntezy skórnej pod wpływem promieniowania UV. Może być także dostarczana wraz ze zróżnicowaną dietą, jednak wówczas pokrywa tylko niewielką część dziennego zapotrzebowania (około 20%). Odpowiedni poziom witaminy D wpływa na utrzymanie prawidłowej gospodarki wapniowo-fosforanowej oraz podnosi naszą odporność, chroniąc przed infekcjami. 

Udowodniono, że witamina D wykazuje działanie przeciwzapalne i immunomodulujące, ponieważ jej receptory znajdują się na wielu komórkach odpornościowych. Niedobór witaminy D powiązano z kilkoma chorobami autoimmunologicznymi, w tym z reumatoidalnym zapaleniem stawów. 

W badaniach podkreślane są istotne statystycznie zbyt niskie poziomy witaminy D u pacjentów z RZS w porównaniu z grupą kontrolną. Udowodniono także, że poziom witaminy D zmienia się w zależności od stadium choroby. W okresie remisji, czyli cofnięcia objawów poziom witaminy D i wapnia był najwyższy, stopniowo malejąc u pacjentów z niską i umiarkowaną aktywnością choroby. Pacjenci będący w zaawansowanym stadium choroby posiadali największe niedobory wapnia i witaminy D. 

Rola witaminy D w tłumieniu odpowiedzi autoimmunologicznej polega na utrzymaniu równowagi między odpowiednimi limfocytami. Wpływa również na zahamowanie prezentacji antygenu. Takie działanie blokujące układ odpornościowy potwierdza właściwości immunosupresyjne witaminy D. 

Czynnik martwicy nowotworów i interleukiny a RZS 

TNF-α, czyli czynnik martwicy nowotworów, to cytokina wytwarzana podczas procesu zapalnego głównie przez makrofagi i monocyty. Odpowiada również za rozwój zapalnych zmian stawowych w przebiegu reumatoidalnego zapalenia stawów. Jej wysokie stężenie oraz innych cytokin prozapalnych, takich jak interleukina 1 (IL-1), interleukina 6 (IL-6) i interleukina 17, wpływa także na powstawanie zaburzeń funkcji i budowy śródbłonka naczyń, co zwiększa ryzyko sercowo-naczyniowe u tych pacjentów. 

Pacjenci z RZS są szczególnie narażeni na występowanie incydentów sercowo-naczyniowych, takich jak przedwczesna miażdżyca. 

W terapii RZS stosuje się zahamowanie TNF-α dzięki odpowiednim inhibitorom. Do takich inhibitorów TNF-α należą na przykład infliksymab, adalimumab, etanercept, golimumab i certolizumab. Leki te hamują procesy zapalne, ale też poprawiają funkcje śródbłonka naczyń, zmniejszając ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych. Są one jednak bardzo drogie, a ich działanie u pacjentów w różnych stadiach choroby jest nadal podstawą wielu badań. 

Rola witaminy D w blokowaniu TNF- α i interleukin 

Okazuje się, że witamina D może działać podobnie jak inhibitory czynnika martwicy nowotworów. W badaniach wykazano odwrotną korelację między witaminą D a TNF-α. Niedobór witaminy D zwiększał wydzielanie prozapalnych cytokin takich jak TNF-α, ale także interleukiny 6, która odgrywa ważną rolę w destabilizacji blaszki miażdżycowej.  

Udowodniono także hamujący wpływ witaminy D na poziom interleukiny 1 i 17. IL-1 również przyczynia się do uszkodzenia stawów w przebiegu RZS, a także zwiększa produkcję innej interleukiny – IL-6. Z kolei interleukina 17 upośledza tkanki w przebiegu reumatoidalnego zapalenia stawów. 

Im większe stężenie witaminy D, tym niższy poziom cytokin prozapalnych: TNF- α oraz IL-1, IL-6 i IL-17. 

Suplementacja witaminy D w przebiegu RZS 

Wpływ suplementacji witaminy D u pacjentów z RZS był przedmiotem wielu badań. U niektórych pacjentów po 3 miesiącach podawania wysokich dawek witaminy D zaobserwowano zmniejszenie bólu. Wyniki nie były jednak jednoznaczne i zdecydowano, że potrzebne są kolejne badania. 

Działanie immunomodulujące witaminy D zostało potwierdzone w wielu badaniach. Jej niskie stężenie w naszym organizmie może przyczynić się do zwiększonej reakcji odpornościowej. Jednakże rola suplementacji witaminy D w przebiegu RZS nie została jednoznacznie potwierdzona. Potrzebne są kolejne badania, które pozwolą na stworzenie wytycznych co do suplementacji witaminą D u pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów.  

Podsumowując, witamina D pełni ważne zadanie w odpowiedzi immunologicznej, dzięki czemu może odgrywać kluczową rolę w profilaktyce i leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów. Witamina słońca reguluje gospodarkę wapniowo-fosforanową, ale także wpływa na odporność wrodzoną i nabytą. Jej rola w utrzymaniu prawidłowego poziomu limfocytów oraz ekspresji cytokin prozapalnych może zostać wykorzystana w terapii RZS. Szczególnie obiecujący wydaje się wpływ na hamowanie cytokin prozapalnych, takich jak czynnik martwicy nowotworów oraz interleukin: IL-1, IL-6 i IL-17. Nadal jednak potrzebne są dalsze badania, które pozwolą na lepsze poznanie mechanizmów działania witaminy D w odpowiedzi immunologicznej, a także wykorzystanie optymalnych dawek podczas suplementacji w leczeniu RZS. 

Przeczytaj również:
Jak dawkować witaminę D3 u dorosłych, dzieci i niemowląt?
Witamina D – w czym jest? Najlepsze źródła witaminy D w produktach spożywczych

Źródła: 

  1. Martens P.J., Gysemans C., Verstuyf A., Mathieu A.C., Vitamin D’s Effect on Immune Function, Nutrients., 2020. 
  2. Bullock J., Rizvi S.A.A., Saleh A.M. i in., Rheumatoid Arthritis: A Brief Overview of the Treatment, Med Princ Pract., 2018. 
  3. Cal-Kocikowska J., Szulińska M., Bogdański P., Reumatoidalne zapalenie stawów — czynnik ryzyka sercowo-naczyniowego, Forum Zaburzeń Metabolicznych, 2014. 
  4. Aslam M.M., John P., Bhatti A., Jahangir S., Kamboh M.I., Vitamin D as a Principal Factor in Mediating Rheumatoid Arthritis-Derived Immune Response, Biomed Res Int. 2019. 

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Jakie witaminy powinna brać przyszła mama?

W trakcie planowania ciąży i na samym jej początku najważniejsza jest suplementacja kwasu foliowego. Ponadto istotna jest odpowiednia podaż witaminy…

Zobacz więcej

Ile witaminy D3 dla niemowlaka od 6. miesiąca?

Według najnowszych wytycznych z 2018 r. dawka witaminy D3 dla dziecka, jaką należy podać od 6 miesiąca życia do 1…

Zobacz więcej

Jak przyjmować witaminę D?

Witaminę D najlepiej przyjmować razem z posiłkiem ze względu na jej rozpuszczalność w tłuszczach. Zalecana dzienna dawka zależy od wielu…

Zobacz więcej

Czy tran suplementować z witaminą D?

Przede wszystkim należy określić zapotrzebowanie naszego organizmu na witaminę D3. Zazwyczaj u dorosłych są to wartości pomiędzy 800 a 2000…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz

Czytaj także
17 listopada 2021 mgr Ewelina Pietrzak
03 stycznia 2022 mgr Adrianna Kotłowska
09 sierpnia 2021 mgr farm. Joanna Dąbska-Zylka
Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)