Dlaczego ludzie popełniają samobójstwo? Przyczyny samobójstw

Jeśli Ty lub ktoś z Twojego otoczenia zmaga się z myślami samobójczymi, jak najszybciej poszukaj profesjonalnej pomocy (telefon zaufania) lub skorzystaj z pomocy specjalisty (psycholog, psychiatra).

Bezpłatne telefony zaufania czynne cała dobę, 7 dni w tygodniu

• 800 70 22 22 – Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym
• 116 111 – Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży
• 112 – W razie bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia

Samobójstwo a zachowania suicydalne

Tematyka samobójstw stanowi przedmiot zainteresowania naukowców wielu dziedzin. Definicja samobójstwa przytaczana w literaturze naukowej nie jest zróżnicowana. Podobnie definiuje samobójstwo psychologia, socjologia, psychiatria czy filozofia. Różnice pomiędzy tymi dyscyplinami ujawniają się natomiast w sposobie interpretowania i opisywania przyczyn samobójstw. Poszczególne obszary nauki zwracają uwagę na odmienne czynniki, które odgrywają istotną rolę w procesie kształtowania się zachowań suicydalnych.

Samobójstwo opisywane jest jako zamach na własne życie, który charakteryzuje się dobrowolnością i celowością działania.

Ma ono charakter intencjonalny, co oznacza, że osoba podejmująca decyzję o samobójstwie jest świadoma, że jej zachowanie może doprowadzić do śmierci, a skutek ten jest przez nią akceptowany i postrzegany jako pożądany. Zgodnie z tą definicją zachowanie samobójcze ma więc charakter świadomy i zaplanowany. W sytuacji natomiast, gdy śmierć następuje w wyniku działania jednostki, które nie było poprzedzone myślami samobójczymi ani zamiarem odebrania sobie życia to nie możemy tego czynu określać mianem samobójstwa.

Ważne jest, aby nie traktować samobójstwa oraz zachowań suicydalnych jako tych samych pojęć. Samobójstwo jest jak najbardziej zachowaniem suicydalnym, można nawet nazwać je ostateczną formą tego zachowania, gdyż kończy się śmiercią danej osoby. Zachowania suicydalne obejmują jednak szerszą gamę zachowań i myśli powiązanych z intencją odebrania sobie życia.

Do zachowań suicydalnych należą:

• myśli samobójcze – mogą być przelotne, krótkotrwałe lub bardziej intensywne. Przybierają wówczas formę uporczywych fantazji;
• plany samobójcze – rozważania i wybór sposobu lub metody, którą dana osoba może wykorzystać, aby odebrać sobie życie. Plany samobójcze należy traktować jako przejaw eskalacji suicydalnych zachowań;
• próba samobójcza – działanie ukierunkowane na odebranie sobie życia, które nie zawsze kończy się śmiercią. Co istotne, sam fakt śmierci nie musi być w każdym przypadku nadrzędnym celem podejmowanej próby. W literaturze część autorów interpretuje próbę samobójczą jako swoisty przejaw woli życia, rozumiany jako dramatyczny sposób zwrócenia uwagi otoczenia na doświadczane przez jednostkę trudności i cierpienie. Tego rodzaju zachowania mogą prowadzić do uzyskania pomocy oraz wsparcia ze strony personelu medycznego i osób bliskich. W takich sytuacjach często wybierane są metody postrzegane jako mniej gwałtowne, na przykład przedawkowanie leków, a osoba podejmująca próbę samobójczą nierzadko podejmuje kontakt ze służbami ratunkowymi lub rodziną tuż przed jej dokonaniem. Elementy takie jak poszukiwanie pomocy, wybór łagodniejszej metody czy podjęcie próby w miejscu, gdzie możliwa jest szybka interwencja osób trzecich, mogą wskazywać, że nie mamy do czynienia z nieudanym samobójstwem, lecz z aktem desperackiego wołania o pomoc;
• groźby samobójcze – to ujawnienie zamiaru odebrania sobie życia słownie lub pisemnie (np. „zabiję się”), które sygnalizuje postawy w kierunku samobójczym i pełni funkcję komunikacyjną dla otoczenia. Obecność gróźb samobójczych nie zawsze oznacza, że dana osoba aktywnie planuje podjęcie próby samobójczej;
• samouszkodzenie – celowe robienie sobie krzywdy (np. poprzez cięcie) z intencją odebrania sobie życia;
• niespecyficzne myśli o śmierci – nie są to myśli dotyczące planowania samobójstwa, a raczej ogólne myśli pesymistyczne i negatywistyczne dotyczące własnego życia i śmierci (np. lepiej byłoby dla wszystkich gdybym nie żył, moje życie nie ma sensu, już nigdy nie będzie lepiej);
• zachowania autodestrukcyjne – to zachowania, które mogą nie mieć jednoznacznej intencji śmierci, ale często współwystępują z innymi suicydalnymi zachowaniami oraz same w sobie mogą prowadzić do pogłębienia się problemów człowieka, utraty zdrowia lub życia. Są to np. nadużywanie alkoholu, regularne samookaleczanie się, zachowania ryzykowne.

Samobójstwa w Polsce – częstotliwość i uwarunkowania społeczne samobójstw na przestrzeni lat

Analizując teksty naukowe dotyczące częstotliwości samobójstw w Polsce i ich uwarunkowań społeczno-ekonomicznych można zaobserwować pewne trendy. Liczba samobójstw w Polsce nie rośnie liniowo. Oznacza to, że zamiast stałego, systematycznego wzrostu lub spadku liczby samobójstw zakończonych zgonem, obserwuje się okresowe wahania, obejmujące zarówno wzrosty, jak i spadki liczby samobójstw. Wahania te wynikają z występowania różnych czynników, takich jak np. kryzysy ekonomiczne, zmiany demograficzne, dostęp do środków – miejsca pracy, polityka zdrowia publicznego. Dla przykładu w Polsce nastąpił duży wzrost liczby samobójstw w latach 1990–2000 w okresie tzw. transformacji.

Samobójstwa w Polsce w liczbach

• W latach 1990–2018 w Polsce zarejestrowano łącznie 187 502 prób samobójczych, z czego 75,8% zakończyło się śmiercią.
• W 2024 odnotowano 4 845 zgonów z powodu samobójstwa – to spadek o 7,4% w porównaniu z 2023 rokiem (5 233) i największy roczny spadek od 2015 r.
• W 2024: zarejestrowano 14 980 prób samobójczych. W porównaniu z 2023 r. liczba prób spadła nieznacznie, a liczba mężczyzn podejmujących próby była zdecydowanie wyższa niż kobiet (9 491 mężczyzn, 5 489 kobiet).
• W latach 2014–2024 liczba zgonów samobójczych w Polsce ogólnie spadła — z ok. 6 165 w 2014 r. do 4 845 w 2024 r., co oznacza spadek o ponad 21%.
• Największe spadki zgonów obserwowano wśród młodszych grup wiekowych (dzieci, młodzież i osoby w wieku produkcyjnym).

Dlaczego ludzie popełniają samobójstwo?

Przyczyny samobójstw mają złożony i wielowymiarowy charakter. Psycholodzy i socjolodzy od wielu lat analizują społeczne i indywidualne czynniki będące powodami samobójstwa. W literaturze wskazuje się na istnienie określonych czynników, które mogą zwiększać ryzyko wystąpienia zachowań suicydalnych.

Zaliczamy do nich:

• obecność chorób i zaburzeń psychicznych – jedną z głównych przyczyn samobójstw, nie tylko w Polce jest choroba psychiczna. Osoby zmagające się z problemami natury psychicznej są w grupie podwyższonego ryzyka samobójstwa. W przebiegu wielu zaburzeń psychicznych obserwujemy takie objawy jak, np. obniżony nastrój, anhedonia (brak lub utrata zdolności do odczuwania przyjemności), negatywne myślenie. Objawy te szczególnie w dużym nasileniu znacząco obniżają jakość życia. Cierpienie i brak nadziei na poprawę mogą być czynnikiem wyzwalającym zachowania suicydalne;
• problemy rodzinne – konflikty i problemy występujące w rodzinie (np. rozstanie, przemoc, śmierć bliskiej osoby) w statystykach widnieją jako jedna z przyczyn samobójstw. Szczególnie dotkliwa jest nagła zmiana w strukturze rodziny (np. śmierć małżonka – większe ryzyko samobójstwa w pierwszym roku bycia wdowcem/wdową). Osłabienie więzi rodzinnych, brak wsparcia społecznego, samotność zwiększają ryzyko samobójstwa;
• substancje psychoaktywne (uzależnienie) – alkohol pozostaje mocno powiązany z próbami i zgonami samobójczymi – sprzyja podejmowaniu impulsywnych decyzji. Oznacza to, że osoby uzależnione od alkoholu częściej decydują się na dokonanie próby samobójczej (w porównaniu do ogółu populacji);
• czynniki socjoekonomiczne – okresy transformacji gospodarczej i kryzysy ekonomiczne wiążą się okresowymi wzrostami liczby prób samobójczych. W tych okresach występuje duży niepokój społeczny związany z lękiem przed niepewną przyszłością, wzrostem bezrobocia i ubóstwa;
• wybrana metoda samobójcza – wyższa liczba samobójstw odnotowywana jest w latach, gdy częściej wybierane są metody samobójcze o wyższej „skuteczności”, np. powieszenie się, skok z dużej wysokości niż metody o „skuteczności” niższej, np. przedawkowanie leków;
• profil osobowy – obecność niektórych cech indywidualnych zwiększa ryzyko samobójstwa. Są to np. niska dojrzałość emocjonalna (brak zdrowych metod radzenia sobie ze stresem i frustracją), wysoki poziom neurotyzmu. Pewne grupy (np. osoby rozwiedzione, starsi mężczyźni, osoby bezrobotne) wykazywały wyższe wskaźniki zamachów samobójczych.

Przyczyny samobójstw wśród młodzieży

Przyczyny samobójstw wśród dzieci i młodzieży są złożone i obejmują zarówno czynniki indywidualne, jak i środowiskowe. Wiele problemów, z którymi zmaga się młodzież zostało dodatkowo pogłębionych przez okres pandemii COVID‑19, który wprowadził izolację społeczną, ograniczenia w kontaktach rówieśniczych, zaburzenia codziennego funkcjonowania oraz zwiększone obciążenie psychiczne dzieci i młodzieży. Skumulowanie negatywnych czynników sprzyja zwiększonemu ryzyku wystąpienia zachowań suicydalnych.

Przyczyny samobójstw wśród dzieci i młodzieży wiążą się z występowaniem następujących czynników ryzyka:

• problemy w relacjach rówieśniczych i rodzinnych (przemoc domowa, rozwód rodziców, znęcanie się w szkole, brak bliskich relacji – osamotnienie),
• doświadczanie chronicznego stres i brak umiejętności radzenia sobie z trudnymi emocjami,
• silna potrzeba akceptacji społecznej i poszukiwanie własnej tożsamości – kryzys tożsamości w okresie adolescencji (okres przejściowy między dzieciństwem a dorosłością) może prowadzić do poczucia bezradności,
• doświadczenie traumy w przeszłości (np. uczestnictwo w wypadku, bycie ofiarą przemocy),
• problemy w środowisku szkolnym, np. duża rywalizacja i presja w środowisku szkolnym – priorytetem są osiągane wyniki a nie dobro dziecka,
• niekorzystny wpływ mediów społecznościowych – cyberprzemoc, treści nakłaniające do samobójstwa, gloryfikacja samobójstwa,
• problemy natury psychicznej (w szczególności przy braku leczenia).