Melanina. Co to jest, gdzie powstaje i jakie pełni funkcje?

Z tego artykułu dowiesz się m.in.:

• czym właściwie jest melanina i dlaczego jest tak ważna dla naszej skóry,
• jak powstaje naturalny pigment skóry i co wpływa na jego ilość,
• dlaczego pod wpływem słońca skóra staje się ciemniejsza,
• jakie mogą być skutki nadmiaru i niedoboru melaniny,
• czy dietą lub suplementacją można wpłynąć na produkcję tego pigmentu.

Melanina – co to jest?

Melanina to naturalny pigment występujący w organizmie człowieka, znany przede wszystkim jako barwnik skóry, włosów oraz tęczówek oczu. To właśnie jej ilość, rodzaj i rozmieszczenie w dużej mierze wpływają na indywidualne cechy wyglądu, takie jak odcień karnacji czy kolor włosów i oczu.

Melanina występuje jednak również w innych tkankach, m.in. w:

• naczyniówce oka,
• uchu wewnętrznym,
• określonych obszarach układu nerwowego.

Nazwa melaniny pochodzi od greckiego słowa „melas”, oznaczającego ciemny lub czarny. Nie jest to jednak jedna substancja o identycznej budowie. W organizmie występują różne rodzaje pigmentu, których proporcje oraz rozmieszczenie wpływają na ostateczną barwę skóry i jej reakcję na promieniowanie słoneczne.

Czytaj też:
Najlepszy krem na przebarwienia do twarzy. Ranking

Jakie są rodzaje melaniny?

Za pigmentację skóry, włosów i oczu odpowiadają przede wszystkim eumelanina i feomelanina. Każdy człowiek ma oba rodzaje pigmentu, jednak ich ilość i wzajemne proporcje są różne. To właśnie ta równowaga w dużej mierze decyduje o naturalnym kolorycie.

Eumelanina – pigment brązowy i czarny

Eumelanina ma barwę od brązowej do czarnej. Jej większa ilość wiąże się z ciemniejszym kolorem skóry, włosów i oczu. Jest również skuteczniejsza od feomelaniny w pochłanianiu oraz rozpraszaniu promieniowania UV.

Osoby, u których dominuje eumelanina, zwykle łatwiej się opalają i rzadziej ulegają oparzeniom słonecznym.

Nie oznacza to jednak pełnej odporności na uszkodzenia wywołane promieniowaniem. Także ciemna skóra może ulegać fotostarzeniu i jest narażona na rozwój nowotworów, dlatego wymaga regularnej ochrony przeciwsłonecznej.

Feomelanina – pigment żółty i czerwony

Feomelanina nadaje włosom, skórze i oczom odcienie żółte, złote oraz czerwone. Jej większy udział jest charakterystyczny m.in. dla osób o rudych lub jasnych włosach, piegowatej skórze i jasnej karnacji. Pigment ten słabiej chroni przed promieniowaniem UV niż eumelanina. Pod wpływem światła może również uczestniczyć w powstawaniu reaktywnych form tlenu. Z tego względu osoby z przewagą feomelaniny częściej doświadczają oparzeń słonecznych i powinny szczególnie konsekwentnie stosować fotoprotekcję.

Gdzie powstaje melanina i jak przebiega proces melanogenezy?

W skórze melanina powstaje przede wszystkim w melanocytach znajdujących się w warstwie podstawnej naskórka. Proces jej syntezy nazywany jest melanogenezą i zachodzi w wyspecjalizowanych strukturach komórkowych – melanosomach.

Substratem wyjściowym dla melanogenezy jest aminokwas tyrozyna. Z udziałem enzymu tyrozynazy zostaje ona przekształcona w L-DOPA, a następnie w dopachinon. Od dalszego przebiegu reakcji chemicznych zależy, czy ostatecznie powstanie ciemna eumelanina, czy żółto-czerwona feomelanina. Jednym z czynników wpływających na kierunek tego procesu jest dostępność cysteiny, czyli aminokwasu zawierającego siarkę.

Gotowa melanina gromadzi się w melanosomach, które są następnie przekazywane sąsiednim keratynocytom. To właśnie keratynocyty stanowią większość komórek naskórka. Melanosomy układają się w nich m.in. nad jądrem komórkowym, tworząc rodzaj osłony, która częściowo ogranicza wpływ promieniowania UV na materiał genetyczny.

Na intensywność melanogenezy wpływają m.in.:

• predyspozycje genetyczne i fototyp skóry,
• promieniowanie UVA i UVB,
• aktywność enzymu tyrozynazy,
• hormony, w tym alfa-melanotropina i ACTH,
• procesy zapalne oraz urazy skóry,
• zmiany hormonalne, np. w czasie ciąży,
• niektóre leki i substancje fotouczulające.

Czym są melanocyty i jaką rolę odgrywają w produkcji melaniny?

Melanocyty to wyspecjalizowane komórki barwnikowe wywodzące się z grzebienia nerwowego. W skórze znajdują się głównie w warstwie podstawnej naskórka oraz w mieszkach włosowych. Mają charakterystyczne wypustki, za pomocą których przekazują melanosomy do otaczających keratynocytów.

Co ciekawe, różnice w kolorze skóry pomiędzy ludźmi nie wynikają głównie z liczby melanocytów. U osób o różnych fototypach ich zagęszczenie jest stosunkowo podobne.

Znaczenie mają przede wszystkim:

• aktywność komórek,
• liczba i wielkość melanosomów,
• rodzaj wytwarzanej melaniny oraz sposób jej rozmieszczenia i rozkładu w naskórku.

Jeden melanocyt może współpracować z wieloma keratynocytami, tworząc tzw. jednostkę melaninową naskórka. Dzięki temu pigment jest rozprowadzany na większym obszarze i może pełnić swoją funkcję ochronną.

Co odpowiada za kolor skóry? Melanina jako naturalny pigment skóry

Melanina jest najważniejszym, ale nie jedynym związkiem wpływającym na kolor skóry. Znaczenie mają również hemoglobina zawarta w naczyniach krwionośnych oraz karotenoidy gromadzące się w tkankach. To dlatego skóra może okresowo wyglądać na bardziej zaczerwienioną, bladą lub lekko żółtawą, mimo że poziom melaniny się nie zmienił.

Podstawowy odcień skóry jest w dużym stopniu uwarunkowany genetycznie. Zależy od ilości i rodzaju melaniny, wielkości melanosomów, aktywności melanocytów oraz tempa rozkładu pigmentu w naskórku.

Od czego zależy ilość melaniny w skórze?

Ilość melaniny jest cechą indywidualną.

Wpływają na nią:

• geny,
• fototyp,
• wiek,
• gospodarka hormonalna,
• ekspozycja na promieniowanie.

Produkcja barwnika może zwiększać się także w następstwie stanu zapalnego, urazu, trądziku czy podrażnienia. 

W okresie ciąży lub podczas stosowania antykoncepcji hormonalnej u części osób rozwija się melasma, czyli ostuda.

Są to nieregularne, brązowe plamy pojawiające się najczęściej na czole, policzkach i nad górną wargą. Do hiperpigmentacji mogą prowadzić również niektóre leki, choroby endokrynologiczne oraz częsta ekspozycja na słońce.

Jak promieniowanie UV wpływa na produkcję melaniny?

Promieniowanie UV uruchamia mechanizmy obronne skóry. W odpowiedzi na uszkodzenia wywołane przez światło dochodzi do aktywacji szlaków pobudzających melanocyty i zwiększenia syntezy pigmentu. Melanina jest następnie przekazywana keratynocytom, przez co skóra stopniowo ciemnieje.

Opalenizna nie jest jednak oznaką „zdrowia” skóry, lecz reakcją obronną na działanie promieniowania. Powstaje już w odpowiedzi na uszkodzenie komórek i nie zapewnia wystarczającej ochrony przed kolejnymi dawkami UV. Z tego względu nawet opalona skóra wymaga stosowania preparatów przeciwsłonecznych.

To może Cię zainteresować:
Jak utrzymać opaleniznę? Pielęgnacja, dieta i sprawdzone sposoby 

Jakie funkcje pełni melanina w organizmie?

Najbardziej znaną funkcją melaniny jest nadawanie barwy skórze, włosom i oczom. Pigment pełni jednak także rolę ochronną. Pochłania część energii promieniowania, rozprasza ją i może ograniczać powstawanie wolnych rodników oraz uszkodzeń komórkowych.

Melanina a ochrona skóry przed promieniowaniem UV

Melanina bywa nazywana naturalnym filtrem przeciwsłonecznym. Określenie to nie powinno jednak prowadzić do wniosku, że może zastępować kosmetyki z SPF. Pigment zmniejsza wrażliwość skóry na słońce, ale nie blokuje całego promieniowania UVA i UVB.

Niezależnie od fototypu podstawą profilaktyki pozostają:

• unikanie długotrwałej ekspozycji w godzinach największego nasłonecznienia,
• noszenie odzieży ochronnej, okularów i nakrycia głowy,
• stosowanie preparatów zapewniających szeroką ochronę przed UVA i UVB,
• regularna reaplikacja kosmetyku przeciwsłonecznego,
• rezygnacja z korzystania z solarium.

Sprawdź również:
Osutka świetlna polimorficzna. Czym jest PMLE? 

Nadmiar melaniny – jakie mogą być jego przyczyny i skutki?

Nadmiar melaniny zwykle nie oznacza zwiększenia jej poziomu w całym organizmie, lecz miejscową nadprodukcję lub nieprawidłowe rozmieszczenie pigmentu w skórze. Skutkiem są przebarwienia, czyli obszary ciemniejsze od otaczającej skóry.

Do najczęstszych przyczyn hiperpigmentacji należą:

• ekspozycja na promieniowanie słoneczne,
• zmiany hormonalne,
• stany zapalne,
• trądzik,
• urazy,
• podrażnienia.

Przebarwienia pozapalne mogą pozostawać po wygojeniu wyprysków, oparzeń czy zmian alergicznych. Z kolei plamy soczewicowate rozwijają się przede wszystkim na obszarach przez lata wystawianych na słońce.

Nie każda ciemna zmiana jest jednak zwykłym przebarwieniem. 

Znamię, które zmienia kształt, kolor lub wielkość, ma nieregularne brzegi, krwawi albo różni się od pozostałych zmian, powinno zostać ocenione przez dermatologa.

Czerniak rozwija się z melanocytów, ale nie jest po prostu skutkiem „nadmiaru melaniny”. Jest nowotworem związanym z niekontrolowanym namnażaniem nieprawidłowych komórek barwnikowych.

Niedobór melaniny – z czego może wynikać?

Zmniejszona pigmentacja może mieć charakter uogólniony lub miejscowy.

Wynika ona z:

• ograniczonej produkcji melaniny,
• nieprawidłowego działania enzymów uczestniczących w melanogenezie,
• utraty bądź uszkodzenia melanocytów.

Jasne plamy mogą pojawiać się również po stanach zapalnych, urazach, infekcjach grzybiczych czy w przebiegu niektórych chorób skóry.

Dlatego odbarwienia nie powinny być automatycznie uznawane za bielactwo. Ich przyczynę najlepiej ustalić podczas konsultacji dermatologicznej.

Albinizm i bielactwo a zaburzenia pigmentacji skóry

Albinizm i bielactwo to dwie różne choroby, mimo że obie wiążą się ze zmniejszoną pigmentacją.

• Albinizm jest grupą rzadkich, uwarunkowanych genetycznie zaburzeń syntezy melaniny. W zależności od typu może obejmować skórę, włosy i oczy. Osoby z albinizmem są szczególnie narażone na oparzenia słoneczne oraz nowotwory skóry. Często występują u nich także zaburzenia widzenia, światłowstręt i oczopląs.
• Bielactwo jest natomiast chorobą nabytą, w której dochodzi do utraty czynnych melanocytów w określonych obszarach skóry. Ma najprawdopodobniej podłoże autoimmunologiczne i objawia się dobrze odgraniczonymi, mlecznobiałymi plamami. Leczenie może obejmować preparaty miejscowe, fototerapię lub inne metody dobierane przez dermatologa.

Czy można zwiększyć poziom melaniny w skórze?

Nie istnieje prosty i jednocześnie bezpieczny sposób na trwałe zwiększenie naturalnej produkcji melaniny u zdrowej osoby. Proces melanogenezy zależy przede wszystkim od predyspozycji genetycznych, aktywności melanocytów i działania różnych czynników zewnętrznych. 

Można jednak wskazać kilka czynników związanych z produkcją pigmentu:

• promieniowanie UV pobudza melanogenezę – ekspozycja skóry na słońce aktywuje melanocyty i prowadzi do zwiększenia produkcji melaniny, czego widocznym efektem jest opalenizna. Nie oznacza to jednak, że opalanie jest bezpieczną metodą zwiększania pigmentacji. Nadmierna ekspozycja na UV, podobnie jak korzystanie z solarium, zwiększa ryzyko fotostarzenia, przebarwień i nowotworów skóry;
• dieta dostarcza składników potrzebnych do syntezy melaniny – jednym z nich jest tyrozyna, czyli aminokwas stanowiący punkt wyjścia do produkcji pigmentu. Jej źródłami są m.in. mięso, ryby, jaja, nabiał, nasiona i rośliny strączkowe. W procesie melanogenezy uczestniczą również określone enzymy i pierwiastki, w tym miedź. Warto jednak pamiętać, że u osoby bez niedoborów zwiększenie podaży tych składników nie musi prowadzić do wyraźnego przyciemnienia skóry ani odzyskania naturalnego koloru włosów;
• niektóre choroby związane z utratą pigmentu wymagają specjalistycznego leczenia – w przypadku bielactwa lub innych zaburzeń pigmentacji stosuje się metody dobrane do przyczyny i charakteru zmian. Celem terapii może być pobudzenie repigmentacji, jednak nie polega ona na prostym „uzupełnianiu melaniny” w organizmie.

Nie należy natomiast sięgać po drażniące „domowe” sposoby mające rzekomo pobudzać pigmentację skóry. Sok z cytryny, olejki eteryczne czy niektóre wyciągi roślinne mogą prowadzić do podrażnień oraz reakcji fototoksycznych, a w konsekwencji do powstawania nierównomiernych przebarwień.

Melanina w tabletkach – efekty i bezpieczeństwo stosowania

Preparaty reklamowane jako melanina w tabletkach mogą zawierać bardzo różne składniki. Czasem są to aminokwasy, witaminy i minerały mające wspierać naturalne procesy pigmentacyjne. Inne produkty zawierają karotenoidy, które mogą odkładać się w skórze i nadawać jej żółtawy lub pomarańczowobrązowy odcień. Taki efekt nie jest jednak równoznaczny ze zwiększeniem ilości melaniny ani z bezpieczną opalenizną.

Brakuje wiarygodnych dowodów, że dostępne bez recepty suplementy mogą u zdrowej osoby skutecznie i trwale zwiększyć produkcję melaniny, przywrócić pigment w bielactwie lub odwrócić siwienie.

Szczególną ostrożność należy zachować wobec tzw. tabletek opalających. Niektóre z nich zawierają kantaksantynę, której przyjmowanie w dużych dawkach może prowadzić m.in. do zaburzeń widzenia, zmian w siatkówce i uszkodzenia wątroby.

Suplementy nie chronią również skóry przed promieniowaniem UV. Nawet gdy powodują zmianę jej koloru, nadal konieczne jest stosowanie fotoprotekcji. Przed rozpoczęciem przyjmowania preparatu obiecującego zwiększenie pigmentacji warto skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą, szczególnie w przypadku chorób przewlekłych, ciąży, karmienia piersią i równoczesnego przyjmowania leków.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o melaninę

Melanina – co to jest?

Melanina to naturalny barwnik występujący m.in. w skórze, włosach i tęczówkach oczu. Jej główną funkcją jest nadawanie koloru oraz częściowa ochrona komórek przed szkodliwym działaniem promieniowania UV.

Gdzie powstaje melanina?

Melanina powstaje przede wszystkim w melanocytach, czyli wyspecjalizowanych komórkach znajdujących się w naskórku. Proces jej produkcji nazywany jest melanogenezą.

Jaki pigment skóry odpowiada za jej odcień?

Najważniejszym pigmentem skóry jest melanina. Ilość, rodzaj i rozmieszczenie melaniny wpływają na to, czy skóra ma jaśniejszy, czy ciemniejszy odcień.

Co odpowiada za kolor skóry?

Za kolor skóry odpowiada przede wszystkim melanina, ale znaczenie mają również czynniki genetyczne, ukrwienie skóry oraz obecność innych barwników. Ekspozycja na promieniowanie UV może dodatkowo zwiększać produkcję melaniny i prowadzić do opalenizny.

Od czego zależy ilość melaniny w skórze?

Ilość melaniny zależy głównie od genów i aktywności melanocytów. Na jej produkcję mogą wpływać również promieniowanie UV, hormony, wiek oraz niektóre procesy zachodzące w organizmie.

Przeczytaj również:
Promieniowanie UV – co to jest? Rodzaje, szkodliwość i wpływ na skórę