Przegląd lekowy. Na czym polega nowa usługa farmaceutyczna i kto może z niej skorzystać?

Czym jest przegląd lekowy?

Przegląd lekowy jest jedną ze składowych opieki farmaceutycznej, czyli świadczenia zdrowotnego udzielanego przez farmaceutę (magistra farmacji), w którym współpracując z pacjentem i lekarzem, a w razie potrzeby z innymi zawodami medycznymi, czuwa on nad prawidłowym przebiegiem indywidualnej farmakoterapii chorego.

Przegląd lekowy polega na ocenie stosowanych przez pacjenta leków, a celem tej oceny jest optymalizacja użycia leków i poprawa efektów zdrowotnych chorego.

Sam proces jest ustrukturowany i dokumentowany. W ramach wykonywania przeglądu lekowego farmaceuta zobowiązany jest zidentyfikować rzeczywiste i potencjalne problemy lekowe oraz zaproponować działania zmierzające do ich rozwiązania. Rozwiązanie lub zapobieganie problemom lekowym pozwala na osiągnięcie lepszych efektów terapeutycznych.

W naszym kraju przegląd lekowy jest nową usługą i jak dotąd głównie wykonywaną w ramach programów pilotażowych. Naturalnym miejscem przeprowadzania przeglądów lekowych są apteki, jednakże farmaceuci mogliby ich dokonywać również w innych miejscach, np. na oddziałach szpitalnych, w zakładach opiekuńczo-leczniczych czy przychodniach POZ.

Czytaj też:
Najczęstsze błędy w zażywaniu leków. Jak ich unikać?

Jakie problemy lekowe występują najczęściej?

Jak już wspomniano ważnym elementem przeglądu lekowego jest identyfikacja problemów lekowych.

Zaliczamy do nich takie sytuacje jak:

• chory nie otrzymuje leku, do którego są wskazania,
• pacjent otrzymuje lek, do którego nie ma wskazań lub przyjmuje dwa leki z tej samej grupy,
• chory stosuje lek, do którego są przeciwwskazania lub istnieje skuteczniejsza alternatywa,
• zbyt niska lub zbyt wysoka dawka leku, co może być efektem niepoprawnego dawkowania leku przez pacjenta,
• chory nie rozumie instrukcji dotyczącej stosowania leku lub ma trudności w przyjmowaniu leku,
• pacjent nie chce przyjmować leku,
• działania niepożądane stosowanych leków,
• interakcje pomiędzy stosowanymi lekami oraz pomiędzy lekami a pożywieniem.

W ostatnim Programie Pilotażowym Przeglądów Lekowych prowadzonym od końca 2021 do 2023 roku najczęściej wykrywanymi problemami lekowymi było stosowanie zbędnej terapii, występowanie działań niepożądanych, przyjmowanie niewłaściwego preparatu oraz interakcje lekowe. Wykryto je u ponad 500 osób na 850 objętych pilotażem.

Z jakich etapów powinien składać się przegląd lekowy?

Proces przeglądu lekowego według rekomendacji Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego powinien obejmować kilku etapów:

• zebranie informacji niezbędnych do przeprowadzenia przeglądu (wywiad i analiza dokumentacji medycznej),
• rozpoznanie występujących problemów lekowych,
• ustalenie przyczyn zidentyfikowanych problemów lekowych,
• przygotowanie możliwych sposobów rozwiązania wykrytych nieprawidłowości,
• sporządzenie i wydanie raportu przeznaczonego dla lekarza,
• opracowanie i wydanie raportu skierowanego do pacjenta,
• przygotowanie materiałów edukacyjnych dla pacjenta,
• stworzenie planu dalszego postępowania po zakończeniu przeglądu lekowego,
• odpowiednie udokumentowanie wszystkich podjętych działań,
• określenie oczekiwanych rezultatów przeglądu oraz jego wpływu na zdrowie pacjenta.

Jakie wygląda przegląd lekowy?

To, jak w praktyce wygląda przegląd lekowy zależy od wypracowanych w danej aptece, czy sieci aptek standardów. Może także wynikać z wytycznych określonych programów, w ramach których taki przegląd może być wykonywany.

We wspomnianym już Programie Pilotażowym Przeglądów Lekowych przegląd lekowy składał się z 3 spotkań:

• Pierwsze spotkanie trwające około 45 min. obejmowało wywiad dotyczący przyjmowanych leków, chorób i aktualnych dolegliwości pacjenta; po tym spotkaniu farmaceuta opracowywał w formie pisemnej indywidualny plan opieki farmaceutycznej (IPOF).
• Drugie spotkanie odbywało się w ciągu kolejnych 10 dni, gdzie farmaceuta wydawał rekomendacje wynikające z opracowanego planu opieki w formie pisemnych zaleceń dla pacjenta oraz lekarza rodzinnego. Ponadto przeprowadzał on z pacjentem rozmowę o charakterze informacyjno-edukacyjnym.
• Trzecie spotkanie odbywało się po miesiącu i oceniano w jego trakcie przestrzeganie przez pacjenta przekazanych mu zaleceń.

Spotkanie z pacjentem powinno odbywać się w miejscu do tego przeznaczonym i nie powinno być zakłócane innymi czynnościami. W tym celu coraz częściej można zauważyć w aptekach gabinety opieki farmaceutycznej.

Warto zauważyć, że ważna jest pierwsza wizyta. W trakcie tej wizyty zostanie przeprowadzony dokładny wywiad:

• demograficzny (dane osobowe, kontaktowe, status zdrowotny i społeczny, styl życia),
• medyczny (zdiagnozowane choroby, leczenie w poradniach, przebyte hospitalizacje, alergie w tym alergie na leki, aktualne dolegliwości szczególnie te mogące mieć związek ze stosowanym leczeniem),
• farmakoterapeutyczny (wszystkie przyjmowane przez pacjenta leki, schematy dawkowania, czas trwania terapii, wiedza pacjenta o przyjmowanych lekach, występowanie działań niepożądanych).

Na pierwszą wizytę zabierz ze sobą listę lub opakowania wszystkich przyjmowanych preparatów, zarówno leków przepisywanych na receptę, jak i zakupionych bez recepty (tzw. leki OTC) oraz suplementów diety. Ponadto istotne jest również posiadanie ze sobą dokumentacji medycznej.

Do kogo skierowany jest przegląd lekowy?

W wielkim uproszczeniu przegląd lekowy jest skierowany do pacjenta stosującego lub przynajmniej mającego zalecenie przyjmowania leków. Szczegółowe kryteria włączenia mogą być np. uzależnione od programów w ramach których przeglądy takie mogą być przeprowadzone. W pierwszej kolejności przeglądy lekowe powinny być realizowane u chorych, którzy mogą uzyskać z niego najwięcej korzyści.

Zgodnie z rekomendacjami Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego warto rozważyć przegląd lekowy gdy:

• stosujesz 5 lub więcej produktów leczniczych, suplementów diety lub wyrobów medycznych z substancją czynną,
• przyjmujesz przynajmniej 1 lek na receptę w związku z leczeniem choroby przewlekłej przez ostatnie 6 miesięcy,
• farmaceuta wysunie podejrzenie, że istnieje ryzyko wystąpienia problemu lekowego w trakcie twojej wizyty w aptece,
• schemat dawkowania twoich leków jest skomplikowany,
• stosujesz leki wymagające dodatkowej instrukcji odnośnie sposobu podawania i/lub korzystania dodatkowych urządzeń (np. inhalatory, wstrzykiwacze do insuliny),
• wprowadzono więcej niż 4 zmian w twojej farmakoterapii w ciągu ostatnich 12 miesięcy,
• jesteś po hospitalizacji zakończonej zleceniem czy modyfikacją leczenia lub masz za sobą co najmniej 3 pobyty w szpitalu w okresie ostatnich 12 miesięcy,
• bierzesz leki przepisywane przez więcej niż jednego lekarza i/lub realizujesz leki w różnych aptekach,
• bierzesz leki i masz powyżej 65 lat, stwierdzono u ciebie niewydolność narządów (np. wątroby, nerek) lub chorujesz na 3 i więcej chorób,
• wystąpiły u ciebie objawy działań niepożądanych leków lub podejrzewasz ich wystąpienie,
• nie znasz powodu zażywania wszystkich swoich leków.

Jakie korzyści można odnieść z przeglądu lekowego?

Dotychczasowe doświadczenia polskie i zagraniczne wskazują, że poddanie się przeglądowi lekowemu niesie ze sobą wiele korzyści dla pacjenta i całego systemu ochrony zdrowia:

• zmniejszenie natężenia wielolekowości i polipragmazji (nieprawidłowa terapia wielolekowa),
• zidentyfikowanie i wyeliminowanie problemów lekowych (patrz wyżej),
• poprawę bezpieczeństwa i skuteczności klinicznej leczenia,
• ustąpienie dolegliwości i poprawa samopoczucia u chorych,
• zwiększenie zadowolenia i satysfakcji pacjentów,
• zwiększenie świadomości pacjentów na temat leczenia oraz rozwój profilaktyki i postaw prozdrowotnych,
• lepsza współpraca na linii lekarz-farmaceuta,
• korzyści finansowe dla systemu ochrony zdrowia (m.in. większa efektywność terapii, mniejsze koszty refundacji leków i leczenia powikłań niewłaściwej terapii).

Czy przegląd lekowy jest darmowy?

O tym, czy przegląd lekowy jest dla pacjenta bezpłatny czy płatny, decyduje apteka, w której usługa jest realizowana. Warto jednak pamiętać, że przegląd lekowy jest czasochłonny i obejmuje, m.in. spotkania z pacjentem oraz przygotowanie planu opieki i dokumentacji, dlatego wiąże się także z określonymi kosztami.

Najkorzystniejszą sytuacją byłoby wprowadzenie refundacji tej usługi przez NFZ, podobnie jak w przypadku innych świadczeń medycznych. Temu właśnie miał służyć wspominany wcześniej Program Pilotażowy Przeglądów Lekowych, którego celem było zebranie argumentów przemawiających za takim rozwiązaniem. Pod koniec 2024 roku Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji (AOTMiT) uznała jednak, że w obecnej formie włączenie opieki farmaceutycznej (w tym przeglądu lekowego) do świadczeń gwarantowanych nie jest zasadne, m.in. z powodu braku wykazania efektywności finansowej. Jednocześnie nie wykluczono takiej możliwości w przyszłości, pod warunkiem doprecyzowania kryteriów kwalifikacji pacjentów oraz zasad realizacji usługi.

Pozostaje mieć nadzieję, że w przyszłości uda się wprowadzić refundację przeglądów lekowych, co zwiększy dostęp pacjentów do tej usługi i pozwoli na odnoszenie licznych korzyści zarówno na poziomie samego pacjenta, jak i całego systemu ochrony zdrowia.

Przeczytaj też:
Fakty i mity o stosowaniu leków. Co naprawdę warto wiedzieć?