Tojad. Co to jest, jakie ma właściwości i zastosowanie?

Tojad – co to za roślina?

Tojad (Aconitum) należy do rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae) i obejmuje ponad 250 gatunków występujących w Europie, Azji oraz Ameryce Północnej. W Polsce spotykany jest zarówno w stanie naturalnym, jak i w uprawie jako efektowna bylina ozdobna. Niektóre gatunki objęte są ścisłą ochroną gatunkową. Do najbardziej znanych należą tojad mocny (Aconitum napellus), tojad dzióbaty (Aconitum variegatum) oraz tojad lisi (Aconitum lycoctonum).

W ogrodach najczęściej uprawiany jest tojad mocny, ceniony za dekoracyjne, intensywnie fioletowe kwiaty.

Od wieków tojad budził skrajne emocje. Zachwycał niezwykłą urodą, ale jednocześnie budził respekt ze względu na swoją toksyczność. Ta podwójna natura sprawia, że do dziś pozostaje obiektem zainteresowania botaników, farmakologów i toksykologów.

Czytaj też:
Rośliny domowe – które z nich mogą być trujące?

Jak wygląda tojad?

Tojad najłatwiej rozpoznać po charakterystycznych kwiatach przypominających hełm lub kaptur, stąd angielska nazwa monkshood („kaptur mnicha”). Najczęściej mają one intensywnie fioletową lub granatową barwę, rzadziej są białe albo żółte.

Roślina kwitnie od lipca do września i jest jedną z najbardziej charakterystycznych bylin późnego lata.

Tojad ogrodowy ceniony jest przede wszystkim za:

• efektowne kwiaty utrzymujące się przez wiele tygodni,
• dobrą odporność na niskie temperatury,
• łatwość uprawy w półcieniu,
• możliwość wieloletniej uprawy na jednym stanowisku.

Najlepiej rośnie na żyznych, umiarkowanie wilgotnych glebach. Planując jego uprawę, warto pamiętać, że wszystkie części rośliny zawierają silnie toksyczne alkaloidy. Z tego względu nie jest zalecany do ogrodów, z których często korzystają małe dzieci lub zwierzęta domowe.

Tojad – właściwości i działanie

Historia tojadu doskonale pokazuje, jak cienka granica dzieli lek od trucizny. Zawarte w tej roślinie alkaloidy diterpenowe, w tym akonityna, silnie oddziałują na układ nerwowy i sercowo-naczyniowy. To właśnie ich aktywność biologiczna sprawiła, że przez wieki tojad wykorzystywano w lecznictwie, jednak jednocześnie odpowiada ona za jego wysoką toksyczność.

Jak przypisuje się Paracelsusowi, o tym, czy substancja jest lekiem, czy trucizną, decyduje przede wszystkim dawka. W przypadku tojadu różnica między dawką potencjalnie terapeutyczną a toksyczną jest wyjątkowo niewielka.

Akonityna jest najlepiej poznanym alkaloidem występującym w tojadzie i odpowiada za większość objawów zatrucia. Ze względu na silne działanie biologiczne od wielu lat pozostaje przedmiotem badań farmakologów i toksykologów.

Objawy zatrucia tojadem

Za toksyczność tojadu odpowiadają przede wszystkim alkaloidy diterpenowe, z których najlepiej poznana jest akonityna. Substancja ta silnie oddziałuje na układ nerwowy oraz sercowo-naczyniowy, zaburzając przewodzenie impulsów nerwowych i pracę serca.

Do zatrucia najczęściej dochodzi po spożyciu fragmentów rośliny, choć alkaloidy mogą wchłaniać się również przez uszkodzoną skórę oraz – w mniejszym stopniu – przez nieuszkodzoną wilgotną skórę podczas długotrwałego kontaktu.

Pierwsze objawy zatrucia to:

• mrowienie i drętwienie ust,
• drętwienie języka,
• uczucie pieczenia jamy ustnej,
• mrowienie opuszków palców.

W dalszym przebiegu mogą wystąpić:

• nudności,
• wymioty,
• biegunka,
• zawroty głowy,
• narastające osłabienie,
• zaburzenia rytmu serca,
• niewydolność oddechowa,
• utrata przytomności.

Akonityna należy do najszybciej działających toksyn pochodzenia roślinnego. Pierwsze objawy zatrucia pojawiają się najczęściej w ciągu 10–30 minut od spożycia. Zatrucie tojadem jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia i wymaga natychmiastowej pomocy medycznej.

Tojad – zastosowanie dawniej i dziś

W starożytności tojad wykorzystywano do zatruwania grotów strzał i włóczni podczas polowań na duże zwierzęta, a w niektórych kulturach również jako truciznę. To właśnie z tych praktyk wywodzi się zła sława tej rośliny, która przetrwała do dziś.

Przez stulecia tojad był stosowany w medycynie ludowej Europy i Azji. Jeszcze w XIX wieku wyciągi z tej rośliny wykorzystywano m.in. w leczeniu nerwobólów i dolegliwości reumatycznych. Z czasem zrezygnowano z ich stosowania ze względu na bardzo wysokie ryzyko ciężkich zatruć i niewielką różnicę między dawką potencjalnie terapeutyczną a toksyczną.

Obecnie tojad nie znajduje zastosowania w medycynie konwencjonalnej, a samodzielne przygotowywanie lub stosowanie preparatów z tej rośliny jest niebezpieczne i niezalecane.

Współczesne badania koncentrują się na wyizolowanych związkach chemicznych obecnych w tojadzie oraz możliwościach ograniczenia ich toksyczności i wykorzystania ich potencjału w przyszłości.

Czy tojad można jeść? Zaskakująca historia z Chin

Badania prof. Łukasza Łuczaja i współpracowników wykazały, że w niektórych regionach Chin bulwy wybranych gatunków tojadu po długiej obróbce termicznej wykorzystywano jako pożywienie. Nie oznacza to jednak, że roślina jest bezpieczna. Nawet niewielkie błędy podczas przygotowania mogły prowadzić do ciężkich zatruć.

Dziś praktyka ta stanowi przede wszystkim ciekawy przykład tradycyjnej wiedzy etnobotanicznej.

Jak bezpiecznie uprawiać tojad?

Jeśli decydujesz się na uprawę tojadu, pamiętaj o kilku podstawowych zasadach:

• podczas sadzenia, przesadzania i przycinania rośliny używaj rękawic ochronnych,
• nie pozostawiaj usuniętych części rośliny w miejscach dostępnych dla dzieci i zwierząt,
• po zakończeniu prac dokładnie umyj ręce, nawet jeśli używałeś rękawic,
• w razie podejrzenia spożycia tojadu lub wystąpienia objawów zatrucia natychmiast skontaktuj się z pogotowiem ratunkowym.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o tojad

Czy można dotknąć tojadu?

Krótkotrwały kontakt ze zdrową skórą zwykle nie prowadzi do zatrucia. Podczas pielęgnacji rośliny zawsze używaj rękawic i po zakończeniu prac dokładnie umyj ręce.

Czy tojad jest trujący dla psa i kota?

Tak. Nawet niewielka ilość rośliny może wywołać ciężkie zatrucie u zwierząt domowych. Jeśli podejrzewasz, że zwierzę zjadło tojad, jak najszybciej skontaktuj się z lekarzem weterynarii.

Czy możesz uprawiać tojad w przydomowym ogrodzie?

Tak, ale zachowaj szczególną ostrożność podczas pielęgnacji. Jeśli w ogrodzie bawią się małe dzieci lub przebywają zwierzęta, lepiej zrezygnować z jego sadzenia.

Czy tojad jest rośliną chronioną?

Nie wszystkie gatunki. W Polsce ochroną gatunkową objęte są wybrane gatunki tojadu występujące naturalnie.

Przeczytaj również:
Na czym polega detoksykacja?