Barwinek pospolity – właściwości, zastosowanie. Czy jest trujący?

Jak wygląda barwinek pospolity?

Barwinek pospolity należy do rodziny toinowatych. To niska, wieloletnia i zimozielona krzewinka. Zwykle dorasta do kilkunastu centymetrów, ale jej pędy rozrastają się znacznie szerzej – płożą się po ziemi i zakorzeniają w węzłach. Dzięki temu barwinek stopniowo tworzy gęsty, zielony kobierzec. Nie wspina się jednak po podporach jak typowe pnącza.

Rozpoznasz go po:

• ciemnozielonych, skórzastych i błyszczących liściach, które zachowuje także zimą,
• długich pędach płożących się po ziemi,
• pojedynczych kwiatach z pięcioma płatkami, zwykle niebieskich lub niebieskofioletowych,
• niskim pokroju i zdolności do tworzenia zwartej okrywy podłoża.

Najwięcej kwiatów zobaczysz wiosną. Pojedyncze pojawiają się również później. Zimozielone liście sprawiają, że barwinek zdobi ogród także po zakończeniu kwitnienia.

Barwinek pospolity – jakie ma właściwości?

O barwinku mówi się przede wszystkim ze względu na obecne w nim alkaloidy indolowe. To grupa naturalnych związków o wyraźnej aktywności biologicznej. Właśnie dlatego Vinca minor od lat interesuje naukowców.

Jakie związki zawiera barwinek?

Analizy składu liści barwinka wykazały obecność wielu alkaloidów. Należą do nich m.in. winkamina, strictamina, winkadifformina i 10-hydroksykatofolina. Najwięcej uwagi poświęca się winkaminie.

Skład rośliny nie jest jednak zawsze taki sam. Wpływają na niego m.in. warunki wzrostu, faza rozwoju i reakcja barwinka na czynniki środowiskowe. Dlatego domowy napar z liści nie daje Ci kontroli nad ilością przyjmowanych alkaloidów.

Winkamina i winpocetyna – jak wpływają na pracę mózgu?

Winkamina naturalnie występuje w barwinku pospolitym. Winpocetyna to jej półsyntetyczna pochodna, dlatego nie należy używać tych nazw zamiennie. Naukowcy zwracają uwagę przede wszystkim na wpływ tych związków na krążenie mózgowe i funkcjonowanie komórek nerwowych. Szczególnie dobrze poznali winpocetynę. Wpływa ona na przepływ krwi w mózgu oraz wykorzystanie tlenu i glukozy przez tkankę nerwową.

Ma to znaczenie, ponieważ mózg potrzebuje stałych dostaw tlenu i glukozy do prawidłowej pracy. Naukowcy analizują również wpływ winpocetyny na mechanizmy, które chronią neurony przed uszkodzeniem związanym z niedokrwieniem i niedotlenieniem. Takie działanie określa się jako neuroprotekcyjne, czyli związane z ochroną komórek nerwowych przed uszkodzeniem. To istotne przede wszystkim w sytuacjach, w których do tkanki mózgowej dociera zbyt mało krwi i tlenu.

Niektóre badania dotyczyły także wpływu winpocetyny na funkcje poznawcze, w tym pamięć. Nie daje to jednak podstaw, aby traktować barwinek pospolity jako sposób na poprawę pamięci czy koncentracji. Roślina, wyizolowany z niej związek i preparat zawierający ściśle określoną dawkę substancji to trzy różne rzeczy. Wyniki dotyczące winkaminy i winpocetyny nie potwierdzają takiego samego działania liści ani naparu z barwinka.

Co wiadomo o wpływie winkaminy na układ krążenia?

Winkamina wpływa również na naczynia krwionośne. Badania farmakologiczne wskazują na jej działanie rozszerzające naczynia i obniżające ciśnienie tętnicze, ze szczególnym wpływem na krążenie mózgowe. To właśnie ten kierunek działania sprawił, że związek znalazł zastosowanie w preparatach stosowanych w niektórych zaburzeniach naczyniowych mózgu.

Takich właściwości nie należy przenosić bezpośrednio na całą roślinę. Zawartość alkaloidów w barwinku jest zmienna, dlatego nie da się przewidzieć działania domowego naparu czy nalewki. To kolejny powód, aby nie stosować barwinka samodzielnie.

Czy barwinek ma właściwości antyoksydacyjne?

Badania laboratoryjne wykazały aktywność antyoksydacyjną ekstraktów przygotowanych z liści i łodyg barwinka. Związki obecne w roślinie neutralizowały wolne rodniki, czyli reaktywne cząsteczki, których nadmiar nasila stres oksydacyjny. Za ten efekt odpowiadają prawdopodobnie m.in. związki fenolowe.

Im wyższa była ich zawartość w badanych ekstraktach, tym większą obserwowano aktywność antyoksydacyjną. To istotne, ponieważ stres oksydacyjny sprzyja uszkodzeniom lipidów, białek i DNA komórek. Dlatego naukowcy interesują się antyoksydantami m.in. w kontekście ochrony komórek przed zmianami związanymi ze stresem oksydacyjnym.

Nie daje to jednak podstaw, by uznać napar z barwinka za sposób ochrony organizmu przed stresem oksydacyjnym. Badania dotyczyły specjalnie przygotowanych ekstraktów w warunkach laboratoryjnych, a nie domowych naparów ani stosowania barwinka u ludzi.

Czy barwinek pospolity jest trujący?

Tak. Botanicy i specjaliści zajmujący się toksycznością roślin zaliczają barwinek pospolity do roślin o niewielkiej toksyczności po spożyciu. Wszystkie jego części zawierają alkaloidy. Nie jedz więc liści ani kwiatów i nie traktuj barwinka jak zwykłego zioła spożywczego.

Do objawów zatrucia należą m.in.:

• nudności i inne dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego,
• wymioty,
• osłabienie lub gorsze samopoczucie,
• przy większej ekspozycji zaburzenia związane z działaniem alkaloidów na układ krążenia.

Lekarze opisali także przypadek kobiety, która zjadła liście i kwiaty Vinca minor w sałatce. Wkrótce pojawiło się u niej silne zaczerwienienie twarzy, a później krótkotrwałe osłabienie. Ten przypadek dobrze pokazuje, dlaczego ozdobnej rośliny nie warto traktować jak składnika potrawy.

Czy można pić herbatę z barwinka pospolitego?

Nie przygotowuj samodzielnie herbaty, nalewki ani ekstraktu z barwinka. Liście zawierają mieszaninę aktywnych alkaloidów, a ich stężenie różni się w zależności od warunków. Domowa kuchnia nie daje Ci możliwości dokładnego oznaczenia dawki.

Jeśli lubisz napary roślinne, wybieraj zioła przeznaczone do spożycia. Masz wtedy jasno określoną porcję i sposób przygotowania naparu.

Barwinek pospolity a barwinek różowy – czym się różnią?

Łatwo pomylić te rośliny ze względu na podobną nazwę. W rzeczywistości należą dziś do różnych rodzajów. Barwinek pospolity to Vinca minor. Barwinek różowy to Catharanthus roseus, czyli katarantus różowy. Roślina pochodzi z Madagaskaru i zawiera inny zestaw alkaloidów.

Lekarze stosują leki zawierające winkrystynę i winblastynę w terapii wybranych chorób nowotworowych. Alkaloidy te pochodzą z barwinka różowego, a nie z barwinka pospolitego. Nie oznacza to również, że samą rośliną można leczyć nowotwór.

Czytaj też:
Barwinek różowy – właściwości lecznicze

Barwinek pospolity w ogrodzie – gdzie najlepiej go posadzić?

W ogrodzie barwinek najlepiej sprawdza się jako zimozielona roślina okrywowa. Jej płożące pędy szybko zajmują wolną przestrzeń i pomagają zagospodarować miejsca, w których trawnik radzi sobie słabo.

Warto posadzić go:

• pod drzewami i większymi krzewami, gdzie dociera mniej światła,
• na półcienistych rabatach, które potrzebują niskiego, zielonego wypełnienia,
• na skarpach i innych powierzchniach, które chcesz szybko osłonić,
• w większych donicach, z których pędy mogą swobodnie przewieszać się przez krawędź.

Najlepsze warunki zapewnisz mu w półcieniu lub cieniu oraz w umiarkowanie wilgotnej, przepuszczalnej ziemi. Przy odpowiedniej wilgotności poradzi sobie także na stanowisku słonecznym. Barwinek intensywnie rozrasta się za pomocą pędów. Kontroluj więc granice rabaty. Dzięki temu nie pozwolisz mu wejść między delikatniejsze rośliny.

Barwinek korzysta z pomocy mrówek

Płożące się pędy to niejedyny sposób, w jaki barwinek zdobywa nową przestrzeń. Mrówki przenoszą również jego nasiona. Botanicy określają taki sposób rozsiewania jako myrmekochorię. Barwinek wiąże się też ze starymi siedliskami leśnymi. Badacze zajmujący się roślinnością dawnych lasów uwzględniają Vinca minor wśród gatunków spotykanych na takich stanowiskach. Gęsty kobierzec w lesie nie zawsze pochodzi więc ze współczesnego ogrodu.

FAQ – najczęstsze pytania o barwinek pospolity

Czy barwinek jest rośliną wieloletnią?

Tak. Barwinek rośnie przez wiele lat i zachowuje zielone liście także zimą.

Czy barwinek może rosnąć na słońcu?

Tak. Zadbaj wtedy o wilgotną ziemię, ponieważ barwinek lepiej znosi półcień niż suche i mocno nasłonecznione stanowisko.

Kiedy sadzić barwinek pospolity?

Najlepiej wybierz wiosnę lub wczesną jesień. Łatwiej wtedy utrzymasz wilgoć potrzebną młodym korzeniom.

Ile sadzonek barwinka posadzić na 1 m²?

Przyjmij około 10 sadzonek na 1 m², jeśli zależy Ci na stosunkowo szybkim uzyskaniu zwartej okrywy.

Jak szybko rośnie barwinek?

Rośnie dość szybko na boki. Jego pędy zakorzeniają się po kontakcie z ziemią i stopniowo zagęszczają kobierzec.

Czy barwinek nadaje się do doniczki?

Tak. Wybierz większy pojemnik z odpływem i nie dopuszczaj do długiego przesuszenia ziemi.

Czy barwinek jest pnączem?

Nie. Pędy barwinka płożą się po ziemi, ale nie wspinają się po podporach.

Co zrobić po przypadkowym zjedzeniu barwinka?

Nie wywołuj wymiotów. Przy większej ilości, niepokojących objawach albo spożyciu przez dziecko skontaktuj się z lekarzem lub ośrodkiem toksykologicznym.

Przeczytaj także:
Leki nootropowe (nootropy) – jak wpływają na pracę mózgu?