Borelioza – objawy, diagnostyka i leczenie. Jak rozpoznać chorobę po ukąszeniu kleszcza?

Kiedy i gdzie możemy spotkać kleszcze?

Czy wiesz, kiedy żerują kleszcze? Wbrew pozorom nie tylko wiosną i latem! Te niebezpieczne pajęczaki zaczynają być aktywne już przy temperaturze powyżej 4°C. Oznacza to, że możesz natknąć się na nie także jesienią lub zimą. Jednak to właśnie wiosną jesteśmy na nie najbardziej narażeni, ponieważ to okres intensywnego żerowania nimf. Nimfy to kleszcze w drugim (po larwie) stadium rozwojowym. Do uzyskania pełnej dojrzałości potrzebują one pokarmu, czyli krwi.

Kleszcze nie skaczą z drzew – to często powtarzany mit. Zimują one w ściółce leśnej, a gdy temperatura wzrasta, najczęściej czyhają na swoje ofiary na krzewach i trawach o wysokości do 70 cm. Po przedostaniu się na odzież, kleszcze wędrują po ciele swojego żywiciela. Najczęściej wbijają się tam, gdzie skóra jest stosunkowo cienka i dobrze ukrwiona, np. na głowie, pod kolanami i pod pachami. Dlatego po każdym spacerze dokładnie sprawdź właśnie te okolice.

Im dłużej kleszcz jest wbity w skórę, tym większe ryzyko zakażenia. Dlatego tak ważne jest poprawne usunięcie go przed upływem 24 godzin od ukąszenia.

Borelioza – objawy

Do najczęstszych objawów boreliozy należą:

• rumień wędrujący,
• gorączka lub stan podgorączkowy,
• bóle mięśni i stawów,
• bóle głowy,
• uczucie zmęczenia i osłabienia,
• powiększenie węzłów chłonnych,
• objawy neurologiczne, np. porażenie nerwu twarzowego.

Objawy boreliozy mogą pojawić się po kilku dniach, tygodniach lub miesiącach od ukąszenia kleszcza. Ich nasilenie i charakter zależą od stadium choroby.

Borelioza – stadia choroby

Krętki Borrelia wywołują trzy stadia choroby – nie wszystkie jednak muszą się pojawić. Mogą one też na siebie nachodzić.  

Pierwsze stadium choroby – rumień wędrujący  

Najczęstszym objawem wczesnej boreliozy jest rumień wędrujący – charakterystyczna zmiana skórna pojawiająca się zwykle w miejscu ukąszenia kleszcza. Typowo pojawia się w miejscu ukąszenia i stopniowo powiększa się na obwodzie. Jest to charakterystyczny dla wczesnej boreliozy objaw i nie wymaga potwierdzenia badaniami krwi. Jest to charakterystyczny objaw wczesnej boreliozy i zwykle pozwala lekarzowi rozpoznać chorobę bez konieczności wykonywania badań krwi.

Rumień wędrujący może pojawić się w ciągu 3-30 dni po ukąszeniu i usunięciu kleszcza. Nie bagatelizuj go!   

To najlepszy moment na konsultację lekarską i skuteczną antybiotykoterapię.  

Rumieniowi często towarzyszą objawy grypopodobne:  

• złe samopoczucie,  
• bóle mięśni, stawów i głowy,
• podwyższona temperatura.   

Dużo rzadszym objawem jest chłoniak limfocytowy skóry. Ten niebolesny czerwono-niebieski guzek występuje najczęściej na małżowinie usznej, mosznie, brodawkach sutkowych lub karku. Nieleczony może utrzymywać się do kilku miesięcy.  

Stadium narządowe – rozsiane  

Gdy dojdzie do rozsiewu krętków Borelia w organizmie, mogą one zajmować stawy, serce lub układ nerwowy. Objawy mogą pojawić się w ciągu kilku tygodni do kilku miesięcy po zakażeniu.

Często występują też objawy ogólne, takie jak:   

• osłabienie,   
• męczliwość,   
• bóle mięśni.   

Na tym etapie zmiany są odwracalne pod warunkiem trafnej diagnostyki i wdrożenia leczenia. Występujące u kilku procent zakażonych zapalenia stawu, zaburzenia rytmu serca czy porażenie nerwu twarzowego (neuroborelioza wczesna) ustępują już po kilku tygodniach od rozpoczęcia antybiotykoterapii przeciwko boreliozie. Objawy często są niecharakterystyczne, co znacznie utrudnia postawienie właściwej diagnozy.   

Trzecie stadium choroby – powikłania późne  

Długotrwałe nieleczone zakażenie prowadzi do trwałego uszkodzenia zajętych narządów. Skuteczność leczenia wyraźnie spada wraz z upływem czasu od ukąszenia.  

Pojawiają się:  

• zapalenie stawów – są to nawracające bóle dużych stawów (kolanowego, barkowego, łokciowego), które trwają kilka lub kilkanaście tygodni. Zapalenie stawów częściej występuje u dzieci, u których może być jedynym objawem boreliozy;  
• przewlekła neuroborelioza – rzadkie powikłanie rozwijające się po wielu miesiącach nieleczonego zakażenia. Od neuroboreliozy wczesnej różni ją czas trwania choroby (powyżej 6 miesięcy) oraz poważniejszy charakter. Najgroźniejszym powikłaniem jest przewlekłe zapalenie mózgu i rdzenia (mniej niż 0,1% chorych). Niektórzy chorzy cierpią na zaburzenia poznawcze, zaniki pamięci i zaburzenia koncentracji.   

Pomimo obniżonej skuteczności leczenia na tym etapie antybiotykoterapia jest nadal wskazana. Jednak stosowanie antybiotyków dłużej niż zalecane 2-3 tygodnie nie ma udowodnionej naukowo skuteczności.  

Borelioza – objawy po latach?  

U niektórych pacjentów, mimo skutecznej antybiotykoterapii przeciwko boreliozie, utrzymuje się zespół niespecyficznych objawów.  

Pacjenci skarżą się na:  

• bóle mięśni,   
• zapalenie mięśni i stawów,
• ból głowy,   
• uczucie zmęczenia,  
• problemy z pamięcią i koncentracją.  

Taki stan nosi nazwę zespołu poboreliozowego. Objawy mogą utrzymywać się przez wiele miesięcy, a niekiedy nawet lat po zakończeniu leczenia. Przyczyna tego zjawiska nie została dotychczas jednoznacznie wyjaśniona. Jedną z hipotez jest utrzymywanie się zmian wywołanych przez przebytą infekcję oraz nieprawidłowa odpowiedź immunologiczna organizmu.

Borelioza – jakie badanie ją wykryje?

Diagnostyka boreliozy opiera się na tzw. dwuetapowym protokole diagnostycznym. Pierwszym etapem jest wykonanie badania przesiewowego na obecność przeciwciał przeciw Borrelia. W przypadku wyniku dodatniego konieczne jest jego potwierdzenie metodą Western blot.

W diagnostyce wykorzystuje się oznaczanie przeciwciał IgM i IgG przeciw Borrelia. Należy jednak pamiętać, że we wczesnej fazie choroby wyniki badań mogą być jeszcze ujemne, ponieważ organizm potrzebuje czasu na wytworzenie przeciwciał.

Badania przesiewowe można wykonać w laboratorium, a niektóre testy dostępne są również w aptekach do samodzielnego wykonania. W próbce krwi sprawdza się obecność przeciwciał świadczących o kontakcie organizmu z bakteriami Borrelia. Zwykle zaleca się wykonanie badania nie wcześniej niż po około 2-4 tygodniach od ukąszenia kleszcza, ponieważ wcześniej wynik może być fałszywie ujemny.

Warto pamiętać, że w przypadku wystąpienia rumienia wędrującego rozpoznanie boreliozy stawia się na podstawie obrazu klinicznego i nie ma konieczności wykonywania badań serologicznych przed rozpoczęciem leczenia.

Jeżeli wynik badania jest dodatni lub występują objawy sugerujące boreliozę, należy skonsultować się z lekarzem. Wczesne rozpoznanie i wdrożenie odpowiedniego leczenia zwiększają szanse na uniknięcie powikłań choroby.

Leczenie boreliozy 

Po zdiagnozowaniu boreliozy wdraża się antybiotykoterapię, która zwykle trwa od 14 do 28 dni. W zależności od postaci choroby oraz występujących objawów lekarz dobiera odpowiedni antybiotyk.

Najczęściej stosowane są:

• doksycyklina,
• amoksycylina,
• cefuroksym.

W niektórych sytuacjach lekarz może zastosować również inne antybiotyki, np. azytromycynę. Podawane są także leki łagodzące objawy choroby, np. niesteroidowe leki przeciwzapalne. W cięższych postaciach choroby, takich jak neuroborelioza, konieczne może być leczenie dożylne ceftriaksonem lub cefotaksymem.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o boreliozę

Czy objawy boreliozy pojawiają się od razu po ukąszeniu kleszcza?

Objawy boreliozy zwykle nie pojawiają się bezpośrednio po ukąszeniu kleszcza. Rumień wędrujący może wystąpić po 3-30 dniach, natomiast inne objawy, takie jak gorączka, bóle mięśni, stawów czy zmęczenie, mogą rozwinąć się po kilku tygodniach lub miesiącach od zakażenia.

Czy każdy kleszcz przenosi boreliozę?

Nie. Nie wszystkie kleszcze są zakażone bakteriami Borrelia. Nawet ukąszenie przez zakażonego kleszcza nie oznacza, że dojdzie do rozwoju choroby. Ryzyko zakażenia zależy m.in. od czasu, przez jaki kleszcz pozostawał wbity w skórę.

Czy borelioza jest wyleczalna?

Tak. W większości przypadków boreliozę można skutecznie leczyć antybiotykami. Największe szanse na całkowite wyleczenie daje rozpoznanie choroby we wczesnym stadium i szybkie wdrożenie odpowiedniego leczenia.

Przeczytaj również:
Jak wyciągnąć kleszcza?