Hipomagnezemia. Niedobór magnezu – objawy i przyczyny

Magnez – właściwości

Magnez jest niezbędnym minerałem, który odgrywa ważną rolę w wielu procesach zachodzących w organizmie i bierze udział w syntezie setek enzymów. Około 99% magnezu w organizmie znajduje się w przestrzeni wewnątrzkomórkowej. Najwięcej, czyli  50-60%, zgromadzone jest w kościach, a około 25% w mięśniach oraz tkankach o wysokiej aktywności metabolicznej, takich jak układ nerwowy, mięsień sercowy, wątroba czy nerki. Jedynie około 1% magnezu występuje w płynie zewnątrzkomórkowym, np. w osoczu lub płynie mózgowo-rdzeniowym.

Magnez uczestniczy w procesach wytwarzania energii metabolicznej, regulacji skurczu mięśni oraz kontroli ciśnienia tętniczego. Dzięki tym właściwościom wykazuje wyraźne działanie obniżające ciśnienie krwi. W organizmie pierwiastek ten odpowiada za utrzymanie odpowiedniej objętości płynów wewnątrzkomórkowych, odgrywa rolę w gospodarce wodno-elektrolitowej oraz umożliwia prawidłowe przewodzenie impulsów nerwowych.

Z perspektywy sportowej magnez bywa kojarzony głównie z uzupełnianiem soli mineralnych po intensywnym wysiłku, jednak jego znaczenie jest o wiele szersze. Jest niezbędny do prawidłowego wchłaniania wapnia, fosforu i potasu, a także wspiera równowagę układu nerwowego dzięki działaniu relaksującemu i uspokajającemu. Zmniejsza pobudliwość nerwową i ogranicza wydzielanie adrenaliny, co sprawia, że pomaga w przypadku skurczów mięśni, bólów głowy, nadmiernej nerwowości, tachykardii czy zespołu jelita drażliwego.

W sytuacjach stresowych lub po urazach poziom magnezu we krwi może znacznie się obniżać, prowadząc do zaburzeń neurologicznych oraz chorób układu sercowo-naczyniowego i pokarmowego. Magnez pełni funkcję kofaktora licznych reakcji enzymatycznych, a także działa jako podstawowy elektrolit odpowiedzialny za utrzymanie równowagi wodno-elektrolitowej. Jest również niezbędny w metabolizmie lipidów, białek i węglowodanów, umożliwiając prawidłową produkcję energii.

Magnez – norma

W Polsce zalecane dzienne spożycie (RDA) magnezu dla dorosłych wynosi: dla kobiet 310 mg do 30. roku życia i 320 mg po 30. roku życia, natomiast dla mężczyzn 400 mg do 30. roku życia oraz 420 mg po ukończeniu 30 lat. Wraz ze wzrostem organizmu jak również w czasie ciąży zapotrzebowanie na magnez znacznie wzrasta.

Objawy i przyczyny niedoboru magnezu (hipomagnezemii)

Hipomagnezemia, zwykle definiowana jako stężenie magnezu w surowicy poniżej 0,66 mmol/l (1,6 mg/dl), niezależnie od tego, czy towarzyszy jej całkowite wyczerpanie zasobów ustrojowych, zazwyczaj nie wywołuje istotnych klinicznie objawów, dopóki poziom magnezu nie spadnie poniżej 0,5 mmol/l (1,2 mg/dl). Mimo to, ponieważ magnez odgrywa ważną rolę w wielu procesach strukturalnych i fizjologicznych, skutki niedoboru magnezu mogą dotyczyć niemal każdego układu narządów – zarówno w postaci ostrych, wyraźnych zaburzeń, jak i przewlekłych, subtelnych dolegliwości.

Do objawów klinicznych hipomagnezemii wymagających pilnej interwencji medycznej zalicza się:

• nadpobudliwość nerwowo-mięśniową,
• drżenia i skurcze mięśni,
• tężyczkę,
• drgawki,
• zaburzenia neuropsychiatryczne (apatia, majaczenie czy nawet śpiączka).

Z kolei przewlekłe, często niedoceniane następstwa niedoboru magnezu obejmują zaburzenia gospodarki glukozy, nadciśnienie tętnicze, miażdżycę, osteoporozę, astmę czy migreny. Wiele badań potwierdza również zależność między niedoborem tego pierwiastka a zwiększonym ryzykiem występowania padaczki, choroby Alzheimera, depresji oraz zaburzeń lękowych.

Zbyt niski poziom magnezu może wynikać:

• z niedostatecznego wchłaniania jelitowego (biegunki przewlekłe, choroby zapalne jelit, alkoholizm, interakcje lekowe),
• ze zwiększonej utraty nerkowej (diuretyki, inhibitory pompy protonowej, aminoglikozydy, cisplatyna, zaburzenia kanalików nerkowych),
• z przemieszczenia magnezu do przestrzeni wewnątrzkomórkowej (kwasica ketonowa, zespół ponownego odżywienia),
• z zaburzeń genetycznych wpływających na kanały odpowiedzialne za transport magnezu.

Częstość występowania hipomagnezemii jest zróżnicowana i zależy od populacji, metod diagnostycznych oraz współistniejących chorób. Badania kliniczne wskazują, że obniżone stężenie magnezu może dotyczyć 10–20% populacji ogólnej, a wśród pacjentów hospitalizowanych częstość ta wzrasta nawet do 60%. U pacjentów stosujących leki moczopędne czy inhibitory pompy protonowej (IPP) ryzyko zbyt niskiego poziomu magnezu jest istotnie wyższe.

Diagnostyka i leczenie hipomagnezemii

Podstawowym parametrem oceny jest stężenie magnezu w surowicy krwi, jednak odzwierciedla ono jedynie niewielki ułamek całkowitej puli ustrojowej. W praktyce klinicznej coraz częściej zaleca się:

• ocenę magnezu zjonizowanego, bardziej odzwierciedlającego aktywną frakcję,
• oznaczenie frakcyjnego wydalania magnezu (FEMg) w celu różnicowania przyczyn nerkowych od pozanerkowych,
• monitorowanie stężenia potasu i wapnia, ponieważ zaburzenia te często współistnieją.

Należy także zwrócić uwagę na takie inne czynniki i choroby, takie jak niedobory żywieniowe, choroby tarczycy, nerek, cukrzyca, zatrucia alkoholowe czy działania niepożądane leków, ponieważ hipomagnezemia występuje często w przypadku tych schorzeń.

Skuteczne leczenie hipomagnezemii wymaga przede wszystkim rozpoznania i usunięcia czynnika odpowiedzialnego za utratę magnezu, co może obejmować m.in. modyfikację farmakoterapii, wyrównanie biegunek lub terapię chorób współistniejących. W przypadkach łagodnej i umiarkowanej hipomagnezemii zalecane jest stosowanie preparatów doustnych. Ich skuteczność zależy od rodzaju związku – sole organiczne, takie jak cytrynian czy mleczan magnezu, cechują się lepszą biodostępnością i tolerancją. W sytuacjach ciężkiego niedoboru lub obecności nasilonych objawów konieczne jest dożylne podanie siarczanu magnezu. U pacjentów z utratą nerkową magnezu wskazana jest szczególna ostrożność, ponieważ w niewydolności nerek istnieje ryzyko jego kumulacji.

Dieta w hipomagnezemii

Dieta stanowi podstawowy element postępowania u pacjentów z hipomagnezemią, zarówno w profilaktyce, jak i w leczeniu łagodnych niedoborów. Właściwie zbilansowany jadłospis może znacząco zwiększyć podaż magnezu i ułatwić utrzymanie prawidłowego stężenia tego pierwiastka w organizmie. Najlepszym źródłem magnezu są produkty pochodzenia roślinnego, szczególnie te zawierające duże ilości błonnika, chlorofilu oraz nienasyconych kwasów tłuszczowych.

Pamiętaj też o wodzie, ponieważ niektóre wody średnio- i wysokozmineralizowane mogą dostarczać 50–150 mg magnezu na litr, co czyni je istotnym uzupełnieniem dziennej podaży, szczególnie u osób z ograniczoną tolerancją preparatów doustnych.

Kolejną istotną kwestią jest wchłanianie magnezu z pożywienia. Czynnikami wspomagającymi wchłanianie są m.in. obecność witaminy B6, odpowiednia podaż białka i umiarkowane spożycie tłuszczu. Natomiast wysokie spożycie fosforanów (napoje typu cola), dieta bogata w kwas szczawiowy lub fitynowy (szpinak, szczaw, niektóre zboża) czy nadmierne spożycie alkoholu zaburzają wchłanianie magnezu z przewodu pokarmowego. Dieta jest podstawą u pacjentów z łagodnym niedoborem magnezu, jednak w umiarkowanej i ciężkiej hipomagnezemii pełni funkcję uzupełniającą, nie zastępując suplementacji.