Herbata. Rodzaje, właściwości i parzenie – jak wybrać napar dla siebie?

Czy herbata to roślina?

Tak. Rośliną jest herbata chińska, czyli Camellia sinensis. To właśnie z jej liści powstają klasyczne gatunki: herbata czarna, zielona, biała, żółta, oolong i pu-erh. Rumianek, mięta, rooibos, hibiskus czy melisa też często trafiają do kubka jako „herbata”. Jednak nazwy herbata ziołowa i herbata owocowa są potoczne, bo takie napary nie powstają z liści Camellia sinensis. Dlatego zwykle nie zawierają naturalnej kofeiny. To ważne szczególnie wtedy, gdy masz ochotę na taki napój przed snem.

Co ciekawe, czarna, zielona i biała herbata mogą pochodzić z tej samej rośliny. Różnią się nie kolorem liści na krzewie, ale tym, co dzieje się z nimi po zbiorze. To obróbka decyduje, czy napar będzie delikatny, świeży, kwiatowy, słodowy czy ziemisty.

Z jednej rośliny powstają bardzo różne napary. Wszystko zależy od tego, jak potraktowano liście po zbiorze.

Skąd pochodzi herbata?

Historia herbaty zaczyna się w Azji, przede wszystkim w rejonach dzisiejszych Chin, północnej Mjanmy i północno-wschodnich Indii. Dziś pije się ją niemal wszędzie, choć w różnych krajach wygląda to inaczej: raz jest prostym napojem do śniadania, innym razem częścią rytuału albo mocnym naparem z mlekiem i przyprawami. Warto znać te różnice, bo pochodzenie i sposób parzenia często podpowiadają, czego spodziewać się w filiżance: lekkości, goryczki, kwiatowego aromatu albo mocniejszego, słodowego smaku. 

Legenda, chadō i gongfu cha

Według chińskiej legendy herbatę odkrył cesarz Shen Nong, gdy liście krzewu przypadkiem wpadły do gorącej wody. To opowieść, a nie fakt historyczny, ale dobrze pokazuje, jak mocno herbata wrosła w kulturę Chin. W Japonii chadō, czyli „droga herbaty”, oznacza praktykę przygotowywania i podawania matchy. Sproszkowaną zieloną herbatę roztrzepuje się bambusową miotełką w miseczce, aż na powierzchni pojawi się delikatna pianka. Liczy się nie tylko napój, ale też spokój, kolejność gestów, dobór naczyń i skupienie na chwili. Gongfu cha to chińska metoda parzenia herbaty, a nie jej konkretny gatunek. Używa się większej ilości liści, małych naczyń i krótkich zalań. Te same liście parzy się kilka razy, a każdy napar może smakować trochę inaczej.

Herbata w Europie i na świecie

Do Europy herbata dotarła szlakami handlowymi, a szczególnie mocno zadomowiła się w Wielkiej Brytanii. Z brytyjskim sposobem picia często kojarzy się czarny napar z mlekiem. W Polsce taka herbata z mlekiem nazywana jest bawarką. Herbata bywała też częścią historii politycznej. Boston Tea Party z 1773 roku, czyli protest przeciwko podatkom na herbatę, stało się jednym z symbolicznych wydarzeń poprzedzających rewolucję amerykańską.

Dziś herbata rośnie m.in. w Chinach, Indiach, Japonii, Sri Lance, Kenii, Nepalu i na Tajwanie. Miejsce uprawy ma duży wpływ na smak. Indyjski assam zwykle będzie mocniejszy i słodowy, japońska sencha – świeża i trawiasta, a tajwański oolong – kwiatowy, kremowy albo lekko prażony.

Czytaj też:
Zielona herbata i jej dobroczynne właściwości

Rodzaje herbat: czym się różnią?

Najważniejszy podział dotyczy stopnia utlenienia liści. Im mocniej utlenione, tym zwykle ciemniejszy, głębszy i bardziej wyrazisty napar. Nie oznacza to jednak, że jedna herbata jest lepsza od drugiej. Po prostu każda ma inny charakter.

Na czym polega utlenianie herbaty?

Utlenianie najprościej porównać do przekrojonego jabłka. Gdy jabłko ma kontakt z powietrzem, zaczyna ciemnieć. Z liśćmi herbaty dzieje się coś podobnego, tylko cały proces jest kontrolowany przez producenta. Biała herbata jest przetwarzana najdelikatniej. Zielona jest szybko podgrzewana, żeby zatrzymać utlenianie i zachować świeży, roślinny smak. Czarna utlenia się mocniej, dlatego jest ciemniejsza, głębsza i bardziej wyrazista.

Najważniejsze rodzaje herbaty

Zielona herbata ma świeży, roślinny smak i łatwo gorzknieje, jeśli zalejesz ją wrzątkiem. Czarna jest mocniejsza i często ma nuty słodowe, korzenne albo lekko miodowe. Biała jest subtelna i delikatna, oolong znajduje się pomiędzy zieloną a czarną, pu-erh ma ziemisty aromat, a żółta herbata jest rzadsza i łagodniejsza od wielu zielonych.

Jeśli zielona herbata wychodzi Ci gorzka, najczęściej winna jest zbyt gorąca woda. Nie zalewaj jej wrzątkiem – ten jeden szczegół potrafi całkowicie zmienić smak naparu.

Co zawiera herbata i jak działa? Właściwości herbaty 

Zawiera przede wszystkim związki, które wpływają na smak, aromat, właściwości i działanie herbaty. Ich ilość zależy od rodzaju liści, jakości suszu, temperatury wody i czasu parzenia. W klasycznej herbacie znajdziesz m.in.:

• kofeinę, nazywaną też teiną – to ta sama substancja pobudzająca, która jest w kawie, choć w herbacie zwykle działa łagodniej,
• polifenole – naturalne związki roślinne, które wpływają na cierpkość i są cenione za potencjał antyoksydacyjny,
• L-teaninę – aminokwas kojarzony z łagodniejszym, bardziej spokojnym pobudzeniem,
• garbniki, czyli taniny – odpowiadają za cierpkość i uczucie suchości w ustach, szczególnie gdy herbata parzy się za długo.

To dlatego ta sama herbata zaparzona przez 2 minuty może być lekka i przyjemna, a po 7 minutach robi się gorzka, cierpka i ciężka. Dłuższe parzenie nie zawsze daje lepszy smak. Często kończy się po prostu większą goryczą.

Jaką herbatę wybrać rano, w pracy i wieczorem?

Rano sprawdzi się czarna herbata, assam, earl grey, matcha albo mocniejszy oolong, bo mają wyrazistszy smak i zawierają kofeinę. To dobry wybór wtedy, gdy chcesz czegoś bardziej pobudzającego niż delikatny napar ziołowy. Do pracy i nauki sprawdzi się zielona herbata, sencha, herbata jaśminowa albo łagodny oolong. Zawierają kofeinę, ale zwykle dają spokojniejsze pobudzenie niż mocna kawa i mają lżejszy smak niż czarna herbata.

Po obiedzie możesz sięgnąć po oolong, pu-erh, miętę albo imbir. Oolong i pu-erh mają wyrazisty smak, a mięta i imbir są częstym wyborem, gdy szukasz czegoś lżejszego po jedzeniu. Wieczorem lepiej wybrać napary bez kofeiny, np. rooibos, rumianek, lipę, melisę albo mieszanki owocowe. To lepszy wybór, jeśli po czarnej, zielonej herbacie albo matchy trudniej Ci zasnąć.

Ile herbaty można pić dziennie?

Dla wielu zdrowych dorosłych 2–4 filiżanki klasycznej herbaty dziennie to normalna liczba. Przy mocnych naparach, matchy albo kilku kawach w ciągu dnia warto jednak patrzeć nie tylko na liczbę kubków, ale też na łączną ilość kofeiny. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) wskazuje, że zdrowi dorośli mogą przyjmować do 400 mg kofeiny dziennie, a kobiety w ciąży i karmiące piersią – do 200 mg ze wszystkich źródeł.

Herbata przy umiarkowanym piciu nie odwadnia i może wliczać się do codziennego bilansu płynów. Jeśli jednak po mocnej herbacie czujesz kołatanie serca, niepokój, rozdrażnienie albo masz problem ze snem, wybieraj słabszy napar, krótsze parzenie lub wersje bez kofeiny.

Przeczytaj również:
Czy kofeina jest zdrowa?

Herbata, żelazo i leki – kiedy warto uważać?

Mocnej herbaty lepiej nie pić do posiłków ani w czasie przyjmowania preparatów żelaza. NHS zaleca zachować dwugodzinny odstęp między herbatą lub kawą a żelazem. Taniny mogą utrudniać jego wchłanianie, dlatego przy anemii albo niskiej ferrytynie bezpieczniej wypić herbatę między posiłkami. Więcej ostrożności wymaga też zielona herbata pita w bardzo dużych ilościach przy lekach przeciwzakrzepowych, zwłaszcza warfarynie. Nie chodzi o jedną filiżankę do śniadania, ale o znaczną zmianę nawyków, które mogą zaburzać leczenie. Jeśli bierzesz leki przeciwzakrzepowe, zapytaj lekarza lub farmaceutę, czy musisz ograniczyć zieloną herbatę albo pić ją w stałych, przewidywalnych ilościach.

Osobny temat to suplementy z ekstraktem zielonej herbaty. To nie to samo co zwykły napar. Skoncentrowane kapsułki lub tabletki mogą dostarczać dużo większych dawek związków aktywnych, dlatego osoby z chorobami wątroby albo przyjmujące kilka leków powinny zachować szczególną ostrożność.

Herbata liściasta czy herbata w torebkach?

Przy herbacie liściastej łatwiej ocenić jakość suszu. Widzisz, czy liście są całe, połamane czy bardzo drobne. Świeżość najlepiej ocenisz po zapachu: dobry susz pachnie wyraźnie i czysto, a nie kurzem, wilgocią albo starym kartonem. W torebkach także znajdziesz dobre mieszanki, ale tańsze herbaty często zawierają bardzo drobny susz. Taki pył łatwo oddaje gorycz i zwykle szybciej traci aromat niż większe liście.

Przy wyborze herbaty zwróć uwagę na skład, zapach i sposób przechowywania. Zieloną i białą herbatę lepiej kupować w mniejszych opakowaniach, bo szybciej tracą świeżość. Każdy susz trzymaj z dala od światła, wilgoci, przypraw i kawy. Intensywny zapach wydobywający się już przez zamknięte opakowanie może oznaczać mocne aromatyzowanie. To nie musi być wadą, jeśli lubisz takie herbaty, ale warto wiedzieć, czy kupujesz smak liści, czy głównie dodany aromat.

Jak parzyć herbatę, żeby była smaczna?

Najłatwiej zapamiętać tę zasadę: im delikatniejsza herbata, tym chłodniejsza woda i krótsze parzenie. Wrzątek zostaw czarnej herbacie, pu-erh i części oolongów. Zielona, biała i jaśminowa wolą niższą temperaturę. Nie potrzebujesz profesjonalnego zestawu. Wystarczy kubek, sitko albo zaparzacz do herbaty. Ważne, żeby liście miały miejsce, by się rozwinąć. Zbyt mały zaparzacz ogranicza kontakt liści z wodą, więc napar może wyjść płaski.

Co zrobić, gdy herbata nie smakuje?

Jeśli herbata jest gorzka, skróć czas parzenia albo użyj chłodniejszej wody. Jeśli wychodzi wodnista, dodaj więcej suszu, zamiast parzyć ją dużo dłużej. Jeśli jest płaska w smaku, sprawdź świeżość suszu i jakość wody.

Czy herbatę można parzyć kilka razy?

Większość dobrych herbat liściastych możesz parzyć więcej niż raz. Drugi napar często jest łagodniejszy i mniej cierpki. Szczególnie dobrze sprawdza się to przy zielonej herbacie, oolongach i pu-erh.

Latem możesz przygotować zieloną herbatę metodą cold brew. Zalej liście zimną wodą i wstaw do lodówki na 6–8 godzin. Napar będzie łagodniejszy, mniej gorzki i bardzo orzeźwiający. Dobrze pasuje do niego plaster ogórka, kilka malin, cytryna albo listki mięty.

Herbata zimowa, mrożona i do deseru

Herbata łatwo zmienia charakter. Ta sama czarna baza może być śniadaniowa, deserowa albo zimowa. Wystarczy dobrać dodatki.

Co dodać do herbaty zimowej?

Do herbaty zimowej pasują imbir, cynamon, goździki, kardamon, plaster pomarańczy, sok z pigwy, miód albo odrobina malin. Miód dodawaj dopiero wtedy, gdy napar lekko przestygnie – w bardzo gorącej herbacie przykrywa smak liści.

Jak zrobić mrożoną herbatę bez cukru?

Herbata mrożona dobrze smakuje na bazie zielonej herbaty, jaśminowej, hibiskusa, rooibosa albo naparów owocowych. Zaparz ją trochę mocniej niż zwykle, ostudź i dodaj lód. Naturalnej słodyczy dodadzą brzoskwinia, truskawki, pomarańcza albo kilka listków mięty.

Ciekawym wyborem na zimno jest też herbata niebieska, czyli napar z klitorii ternateńskiej. Po dodaniu cytryny zmienia kolor na fioletowy lub różowawy, dlatego dobrze wygląda w domowej mrożonej herbacie albo lemoniadzie.  Do deseru wybierz herbatę, która pasuje do głównego smaku ciasta: czarną do czekolady i sernika, zieloną do cytrusów, oolong do orzechów, a rooibos do wanilii i korzennych przypraw.

FAQ – najważniejsze pytania o herbatę

Czy herbata ma kalorie?

Czysta herbata bez cukru, mleka i syropów ma znikomą ilość kalorii – zwykle kilka kcal w filiżance. Kaloryczność rośnie dopiero przez dodatki, takie jak cukier, miód, mleko czy syrop.

Jaka herbata na żołądek i trawienie?

Po jedzeniu najczęściej wybiera się miętę, rumianek, imbir albo koper włoski. Przy częstych bólach brzucha, refluksie, nudnościach lub biegunce lepiej skonsultować się z lekarzem.

Czy herbata z cytryną jest zdrowa?

Tak, możesz pić herbatę z cytryną, jeśli dobrze ją tolerujesz. Cytrynę najlepiej dodawać do lekko przestudzonego naparu, bo wtedy smak jest łagodniejszy.

Czym można posłodzić herbatę?

Herbatę można posłodzić cukrem, miodem, syropem malinowym, sokiem z pigwy, ksylitolem albo erytrytolem. Do delikatnych herbat dodawaj małą ilość, żeby nie przykryć smaku naparu.

Czy dzieci mogą pić herbatę?

Dzieciom nie warto podawać na co dzień mocnej, czarnej czy zielonej herbaty ani matchy, bo zawierają kofeinę. Lepszym wyborem są łagodne napary bez kofeiny, np. rooibos albo owocowe, o ile są odpowiednie dla wieku dziecka.

Przeczytaj również:
Matcha. Najzdrowsza herbata na świecie?