Abulia. Kiedy zanika wola działania?

Co to jest abulia?

Słowo abulia pochodzi z greki. Przedrostek „a”oznacza brak, natomiast „boule” odnosi się do woli, zamiaru lub decyzji. W dosłownym tłumaczeniu abulia oznacza więc „brak woli” lub „niemożność podjęcia decyzji”.
Abulia to termin, który możemy znaleźć w leksykonie medycznym oraz literaturze neuropsychologicznej.

Abulia to patologiczny stan, w którym jednostka odczuwa obniżoną motywacje, znacznemu zmniejszeniu ulega także jej zdolność do działania w sposób spontaniczny.

Osoby zmagające się z abulią pomimo prób podejmowania aktywności, nie są w stanie osiągać wyznaczonych sobie celów (wcześniej nie sprawiało im to większych trudności). Człowiek cierpiący na abulię ma często zachowaną świadomość, rozumie sytuacje w której się znajduje. Wie co powinien/musi zrobić, ale nie potrafi przełożyć tego na działanie.

W literaturze naukowej abulia bywa opisywana jako stan pośredni pomiędzy apatią a mutyzmem akinetycznym. Apatia oznacza obniżenie motywacji, natomiast mutyzm akinetyczny jest znacznie cięższym zaburzeniem. W przebiegu mutyzmu akinetycznego osoba nim dotknięta prawie nie mówi i niemal nie podejmuje aktywności. Abulia lokuje się między tymi skrajnościami. Osoba zmagająca się z abulią może działać, ale jest to dla niej wyjątkowo trudne i wymaga silnej stymulacji ze środowiska zewnętrznego.

Abulia jest poważnym problemem związanym z nieprawidłową pracą mózgu w obszarze regulacji napędu psychicznego człowieka. Zdarza się, że osoby z abulią słyszą z otoczenia, że ich trudności spowodowane są lenistwem czy brakiem inicjatywy.

Czytaj też:
Depresja. Jak ją rozpoznać i jak leczyć?

Objawy Abulii

Najczęściej opisywane objawy abulii dotyczą osłabienia spontanicznego działania. Osoby z abulią rzadziej inicjują rozmowę, nie są w stanie rozpocząć codziennych czynności bez zachęty, długo zwlekają z podjęciem decyzji i wykonują mniej działań niż wcześniej.

Do typowych objawów abulii zaliczamy:

• brak chęci do działania, nawet gdy dotyczy to spraw ważnych dla danej osoby,
• brak motywacji do działania mimo świadomości obowiązków, chęci sprostania oczekiwaniom społecznym,
• ograniczona spontaniczność wypowiedzi,
• małomówność lub odpowiadanie po dłuższej chwili,
• trudność w planowaniu prostych zadań,
• wycofanie społeczne, zwiększona potrzeba przebywania samemu,
• osłabiona ekspresja emocji (apatyczność),
• odkładanie nawet podstawowych czynności dnia codziennego „na później”.

U części chorych występują także objawy spowolnienia psychoruchowego, czyli wolniejsze poruszanie się, opóźnione reakcje, spowolniona mowa, dłuższy czas namysłu i trudność w rozpoczęciu ruchu. Oznacza to, że człowiek z abulią może godzinami siedzieć bezczynnie, choć jednocześnie deklaruje, że chciałaby coś zrobić. To właśnie odróżnia ten stan od zwykłego braku zaangażowania.

Patologiczne spowolnienie psychoruchowe i nie tylko – przyczyny i źródła abulii

Współczesne badania pokazują, że abulia rozwija się w wyniku zakłóconej pracy sieci neuronalnych odpowiedzialnych za motywację, planowanie i inicjowanie zachowania. Szczególną rolę przypisuje się specyficznym uszkodzeniom przedniego zakrętu obręczy, płatów czołowych, wzgórza oraz jąder podstawy mózgu.

Najczęściej abulia jest obecna w obrazie klinicznym następujących zaburzeń i chorób:

• udar mózgu,
• uraz czaszkowo-mózgowy,
• choroba Parkinsona,
• choroba Alzheimera i inne choroby otępienne,
• guzy mózgu,
• stwardnienie rozsiane,
• ciężkie epizody depresji,
• schizofrenia,
• powikłania po niedotlenieniu mózgu,
• działania niepożądane niektórych leków uspokajających.

Po czym poznać, że możemy cierpieć na abulię?

Nie każda prokrastynacja oznacza chorobę. O możliwej abulii możemy mówić, gdy trudności trwają tygodniami lub miesiącami i wpływają na codzienne funkcjonowanie. Jeśli proste zadania stają się niemal niewykonalne, warto skonsultować się ze specjalistą.

Sygnały, które powinny nas zaniepokoić i skłonić do konsultacji ze specjalistą:

• narastający brak chęci do działania,
• wyraźny brak motywacji do działania mimo odpoczynku,
• zaniedbywanie higieny, posiłków lub codziennych obowiązków,
• ograniczenie kontaktów społecznych,
• długie „zawieszanie się” przed wykonaniem prostych czynności,
• obecność objawów spowolnienia psychoruchowego,
• zauważalna zmiana zachowania po urazie lub chorobie neurologicznej.

Rozpoznanie abulii wymaga konsultacji lekarskiej. Specjalista ocenia stan psychiczny, funkcje poznawcze, historię chorób, przyjmowane leki oraz może zlecić wykonanie badania obrazowego mózgu.

Jak leczyć abulię?

Metody leczenia abulii są ściśle związane i zależą od rodzaju choroby, w której obrazie klinicznym jest obecna abulia. Inaczej leczenie może wyglądać w przypadku depresji, a inaczej w przypadku udaru. Jeśli abulia jest skutkiem depresji, konieczne może być leczenie psychiatryczne – psychoterapia oraz farmakoterapia. Gdy pojawia się po udarze lub urazie mózgu, podstawą jest rehabilitacja neurologiczna/neuropsychologiczna.

Najczęściej stosowane formy leczenia abulii obejmują:

• leczenie choroby podstawowej,
• farmakoterapię,
• rehabilitację neuropsychologiczną,
• trening funkcji wykonawczych,
• stopniową aktywizacę behawioralną,
• plan dnia oparty na małych celach,
• wsparcie rodziny i opiekunów.

W literaturze opisywano poprawę po lekach wpływających na układ dopaminergiczny, jednak decyzję o takim leczeniu zawsze podejmuje lekarz. Nie należy na własną rękę zażywać preparaty „na motywację”, gdyż może okazać się to niebezpieczne. Osoba z abulią potrzebuje zwykle spokojnego środowiska, wsparcia, jasnej struktury dnia i zachęty do podejmowania działań zgodnie z zasadą małych kroków. Krytykowanie, wyśmiewanie czy lekceważenie problemów, których doświadcza osoba z abulią może natomiast prowadzić do pogorszenia funkcjonowania i samopoczucia.

Jak wspierać osobę z abulią?

Wsparcie osoby z abulią powinno opierać się na cierpliwości, zrozumieniu oraz stopniowym wzmacnianiu sprawczości. Nadmierna presja zwykle nasila wycofanie, dlatego lepiej działa spokojna, konsekwentna pomoc. Najlepsze efekty przynosi połączenie empatii, struktury dnia i konsekwentnego wzmacniania drobnych sukcesów.

Jak możemy pomóc osobie z abulią? – praktyczne wskazówki:

• traktuj abulię jako realny problem zdrowotny, a nie lenistwo czy złą wolę,
• unikaj ocen typu „weź się w garść”, „musisz bardziej się starać”,
• mów spokojnie i konkretnie, używając prostych komunikatów,
• zachęcaj do wykonania tylko jednego małego kroku zamiast całego zadania naraz (tzw. „metoda mały kroków”),
• dziel większe obowiązki na krótkie, łatwe etapy,
• ustalaj jasny plan dnia z powtarzalną rutyną,
• zapisuj zadania w kalendarzu, planerze lub na liście,
• przypominaj o czynnościach (bez krytyki i zniecierpliwienia),
• daj osobie więcej czasu na podjęcie decyzji i reakcję,
• chwal za każdy postęp, nawet niewielki,
• proponuj wspólne rozpoczęcie aktywności, np. spaceru, zakupów, porządków,
• ogranicz liczbę wyborów, gdy decyzje są trudne,
• przypominaj o tym jak ważny jest regularny sen, posiłki i podstawowa higiena dnia,
• zachęcaj do lekkiej aktywności fizycznej, która może zwiększać napęd,
• pomagaj utrzymywać kontakt z bliskimi i nie dopuść do izolacji,
• obserwuj, czy pojawia się pogorszenie nastroju, lęk lub objawy depresji,
• jeśli brak motywacji do działania utrzymuje się długo, zachęcaj do konsultacji ze specjalistą,
• współpracuj z psychiatrą, neurologiem lub psychologiem, jeśli osoba jest w leczeniu,
• nie wyręczaj we wszystkim, zamiast tego wspieraj samodzielność tam, gdzie to możliwe,
• pamiętaj, że przy abulii postępy często są powolne, ale regularność ma duże znaczenie.

Przeczytaj również:
Zespół Kehrera. Czym jest choroba wdowia?