Doomscrolling. Co to jest i jak rozpoznać cyfrowe przeciążenie?

Co to jest doomscrolling?

Doomscrolling to zjawisko, którego nazwa dopiero od niedawna zaczęła pojawiać się w publikacjach naukowych i social mediach. Sam doomscrolling związany jest z rozwojem internetu oraz mediów społecznościowych.

Termin ten oznacza nawykowe i trudne do kontrolowania, w tym przerwania przeglądania negatywnych wiadomości oraz treści internetowych, nawet jeśli ich odbiór powoduje pogorszenie samopoczucia lub wzrost poziomu stresu.

Osoba angażująca się w takie zachowanie często odczuwa potrzebę ciągłego sprawdzania nowych informacji i pozostawania na bieżąco z wydarzeniami na świecie. Paradoksalnie pomimo zdobywania kolejnych informacji człowiek zamiast uczucia spokoju i „nasycenia” zaczyna doświadczać coraz większego niepokoju. Tworzy się wówczas błędne koło, gdyż zaniepokojony użytkownik tych treści może ponownie sięgnąć po telefon czy tablet, aby rozpocząć kolejny cykl „doomscrollingu” w celu wyciszenia się, zaspokojenia ciekawości itp.

Czytaj też:
Czym są uzależnienia behawioralne?

Naukowcy zwracają uwagę że, człowiek naturalnie poszukuje informacji w sytuacjach zagrożenia, jest to ewolucyjny mechanim, który ma za zadanie chronić gatunek ludzki przed zagrożeniami. Zdobywanie wiedzy pozwala bowiem lepiej rozumieć otaczającą rzeczywistość, daje poczucie kontroli nad sytuacją oraz pozwala stworzyć bardziej efektywne strategie działania w sytuacjach trudnych.

Problem pojawia się jednak wtedy, gdy potrzeba zdobywania nowych informacji przekształca się w zachowanie kompulsywne (automatyczne i trudne do zatrzymania) i zatraca swoją pierwotną funkcję, zamiast nas chronić przyczynia się do naszej krzywdy (obniżenie nastroju, zwiększenie poziomu stresu i lęku).

Doomscrolling nie powinien być utożsamiany ze zwykłym czytaniem wiadomości. Korzystanie z portali informacyjnych czy śledzenie aktualnych wydarzeń jest naturalnym elementem codziennego życia.

Różnica polega na tym, że osoba doświadczająca doomscrollingu zaczyna tracić kontrolę nad czasem spędzanym na przeglądaniu treści. Często pojawia się sytuacja, w której użytkownik zamierza przeczytać jedynie kilka informacji, a po kilkudziesięciu minutach nadal przewija kolejne wpisy lub artykuły.

Jakie są przyczyny doomscrolingu?

Doomscrolling to zjawisko o wieloczynnikowych charakterze. Oznacza to, że a rozwój tego zjawiska wpływa jednocześnie wiele czynników psychologicznych, społecznych oraz technologicznych.

Współczesny człowiek funkcjonuje w środowisku, w którym dostęp do informacji jest praktycznie nieograniczony a media społecznościowe „bombardują” nas coraz to nowszymi treściami 24h/7. W związku z czym granica między zwykłym śledzeniem wydarzeń a kompulsywnym przeglądaniem negatywnych wiadomości jest niezwykle cienka i bardzo łatwo ją przekroczyć.

Do najczęściej wskazywanych przyczyn doomscrollingu należą:

• Potrzeba kontroli i obniżenia napięcia psychicznego, uczucia niepokoju – człowiek naturalnie poszukuje informacji w sytuacjach budzących lęk lub poczucie zagrożenia. Zdobywanie nowych wiadomości może dawać chwilowe poczucie bezpieczeństwa i przekonanie, że łatwiej będzie przygotować się na ewentualne problemy. W rzeczywistości nadmierne przeglądanie informacji często prowadzi jednak do odwrotnego efektu;
• Skłonność do zwracania większej uwagi na negatywne informacje – ludzki mózg silniej reaguje na informacje związane z zagrożeniem niż na wiadomości neutralne lub pozytywne. To właśnie dlatego dramatyczne nagłówki częściej przyciągają uwage użytkowników;
• Działanie algorytmów mediów społecznościowych – algorytmy są projektowane w taki sposób, aby utrzymywać użytkownika jak najdłużej na danej platformie. Treści wywołujące silne emocje często generują większą aktywność, dlatego mogą pojawiać się częściej na ekranie użytkownika;
• Wydarzenia społeczne i kryzysy – pandemia COVID-19, konflikty zbrojne czy kryzysy gospodarcze zwiększyły potrzebę stałego monitorowania sytuacji. Wiele osób zaczęło sprawdzać informacje znacznie częściej niż wcześniej;
• Lęk przed pominięciem ważnych informacji – część osób odczuwa silną potrzebę bycia na bieżąco i obawia się, że może przegapić coś istotnego. Takie zachowanie może prowadzić do niemal automatycznego sięgania po telefon nawet bez konkretnego celu.

Kiedy doomscrolling powinien niepokoić – zachowania i sygnały ostrzegawcze 

W obecnych czasach korzystanie z internetu oraz mediów społecznościowych jest naturalnym elementem codziennego życia większości osób. Samo przeglądanie wiadomości lub sprawdzanie aktualnych wydarzeń nie jest zjawiskiem niepokojącym. Osoby doświadczające problemów związanych z doomscrollingiem często nie zauważają momentu, w którym zwykła potrzeba zdobywania informacji zaczyna zmieniać się w zachowanie wpływające negatywnie na ich codzienne funkcjonowanie.

Do najczęściej występujących zachowań oraz sygnałów ostrzegawczych należą:

• Ciągłe sprawdzanie wiadomości – osoba regularnie sięga po telefon lub komputer, nawet bez konkretnego powodu, celu. Potrzeba sprawdzenia nowych informacji może pojawiać się wielokrotnie w ciągu dnia;
• Trudność z zakończeniem przeglądania treści – początkowy zamiar przeczytania jednej informacji często kończy się kilkudziesięcioma minutami lub nawet godzinami spędzonymi na przewijaniu kolejnych stron i wpisów;
• Sięganie po telefon zaraz po przebudzeniu lub przed snem – dla wielu osób sprawdzanie informacji staje się pierwszą czynnością po przebudzeniu oraz ostatnią przed zaśnieciem. Może to negatywnie wpływać na jakość odpoczynku;
• Poczucie niepokoju po odłożeniu telefonu – część osób może odczuwać napięcie lub obawę, że ominą je ważne informacje i wydarzenia, dlatego stara się mieć telefon zawsze pod ręką;
• Pogorszenie samopoczucia po korzystaniu z mediów społecznościowych – pomimo zmęczenia, stresu lub obniżonego nastroju użytkownik nadal przegląda kolejne treści nie zważając na swój komfort psychiczny.

Nasilenie tych zachowań może prowadzić do rozwoju dodatkowych trudności natury psychicznej, takich jak problemy z koncentracją, rozdrażnienie czy zwiększony poziom lęku. Warto jednak zaznaczyć, że pojedyncze występowanie opisanych zachowań nie musi oznaczać problemu. Niepokojące staje się dopiero wtedy, gdy zachowania te zaczynają pojawiać się regularnie i wpływają na codzienne życie oraz samopoczucie.

Jak sobie radzić z doomscrolingiem?

Całkowita rezygnacja z korzystania z internetu lub mediów społecznościowych nie jest obecnie łatwa (nawet wręcz niemożliwa), ale w przypadku doomscrollingu nie musimy uciekać się do tak dyrastycznych środków. Naszym celem nie powinno być całkowite odcięcie się od informacji, lecz wypracowanie zdrowszych nawyków związanych z ich odbiorem. Naukowcy podkreślają, że „walka” z doomscrollingiem powinna opierać się przede wszystkim na opracowaniu strategii umożliwiających odzyskanie kontroli nad sposobem korzystania z treści cyfrowych. Nawet niewielkie zmiany mogą stopniowo zmniejszać poziom napięcia oraz poprawiać samopoczucie.

Do najczęściej zalecanych sposobów ograniczania doomscrollingu należą:

1. Wyznaczenie konkretnych godzin sprawdzania informacji – zamiast sięgać po telefon wielokrotnie w ciągu dnia warto ustalić określone pory na czytanie wiadomości, na przykład rano oraz wieczorem. Pozwala to ograniczyć automatyczne sprawdzanie nowych treści;
2. Wyłączenie zbędnych powiadomień – dźwięki i komunikaty pojawiające się na ekranie telefonu często prowokują użytkownika do ponownego wejścia na aplikacje społecznościowe. Ograniczenie powiadomień może zmniejszyć liczbe sytuacji wywołujących odruch sięgnięcia po telefon;
3. Unikanie korzystania z telefonu przed snem – przeglądanie negatywnych wiadomości wieczorem może zwiększać napięcie i utrudniać zasypianie;
4. Korzystanie z wiarygodnych źródeł informacji – ciągłe przeskakiwanie między wieloma portalami i wpisami może prowadzić do przeciążenia nadmiarem treści. Często korzystniejsze jest wybranie kilku sprawdzonych źródeł;
5. Zastąpienie nawyku inną aktywnością – zamiast automatycznego otwierania mediów społecznościowych można poświęcić czas na spacer, czytanie książki lub aktywność fizyczną;
6. Obserwowanie własnych reakcji – warto zwrócić uwage na moment, w którym przeglądanie wiadomości przestaje pełnić funkcję informacyjną, a zaczyna powodować zmęczenie lub pogorszenie nastroju. Świadomość własnych zachowań może być pierwszym krokiem do zmiany nawyków;
7. Skorzystanie ze wsparcia specjalisty – jeżeli problem zaczyna wpływać na codzienne funkcjonowanie, powodując np. nasilony stres, trudności ze snem, obniżony nastój czy wysoki poiom lęku to jest to sygnał, że warto skorzystać z pomocy psychologa.

Przeczytaj również:
Nomofobia. Jak radzić sobie z fobią związaną z brakiem dostępu do telefonu?