Cukrzyca typu 1. Objawy, przyczyny i leczenie

Co to jest cukrzyca typu 1?

Cukrzyca typu 1 to postać choroby, w której układ odpornościowy niszczy komórki beta trzustki, czyli komórki produkujące insulinę. Prowadzi to zwykle do bezwzględnego niedoboru insuliny – hormonu umożliwiającego przenikanie glukozy z krwi do komórek. Z tego powodu insulinę trzeba podawać z zewnątrz.

Ta postać choroby odpowiada za 5–10% wszystkich przypadków cukrzycy. Dotyczy przede wszystkim dzieci i osób przed 30. rokiem życia, a najwięcej zachorowań przypada między 10. a 14. rokiem życia. W Polsce liczbę chorych szacuje się na blisko 180 tysięcy, w tym około 20 tysięcy dzieci i młodzieży.

Cukrzyca typu 1 obejmuje również dawniej wyodrębnianą cukrzycę typu LADA, czyli późno ujawniającą się cukrzycę autoimmunologiczną u dorosłych. U osób dorosłych rozpoznanie bywa trudniejsze, dlatego choroba bywa początkowo brana za cukrzycę typu 2.

Cukrzyca typu pierwszego, cukrzyca 1, cukrzyca pierwszego stopnia – skąd te nazwy?

W rozmowach i w internecie pojawiają się różne warianty tej samej nazwy: cukrzyca typu pierwszego, cukrzyca 1, a nawet cukrzyca pierwszego stopnia. W klasyfikacji medycznej obowiązuje jedno określenie – cukrzyca typu 1. Nazwa „pierwszego stopnia” jest myląca, ponieważ liczba w nazwie nie oznacza stopnia zaawansowania, tylko przyczynę choroby. Spotkasz też starsze określenie: cukrzyca typu 1 insulinozależna. Nawiązuje ono do konieczności podawania insuliny z zewnątrz.

Cukrzyca typu 1 może być dziś wykrywana już w okresie przedklinicznym, czyli zanim pojawią się objawy. Wyróżnia się trzy stadia:

• stadium 1 – obecne są co najmniej dwa rodzaje przeciwciał, glikemia jest prawidłowa i nie ma objawów,
• stadium 2 – przeciwciałom towarzyszą nieprawidłowe wartości glikemii, ale choroba nadal przebiega bezobjawowo,
• stadium 3 – spełnione są kryteria rozpoznania cukrzycy.

Pierwsze objawy cukrzycy typu 1 – czego nie należy lekceważyć?

Do objawów hiperglikemii, czyli wysokiego stężenia glukozy we krwi, wskazujących na możliwość wystąpienia cukrzycy, zalicza się:

• nasiloną diurezę, czyli wielomocz – oddawanie dużych ilości moczu,
• wzmożone pragnienie,
• niezamierzoną utratę masy ciała.

Do objawów mniej typowych zalicza się:

• osłabienie i wzmożoną senność,
• zmiany ropne na skórze,
• stan zapalny narządów moczowo-płciowych.

Wymienione dolegliwości, zwłaszcza u dziecka lub młodej osoby, są wskazaniem do oznaczenia stężenia glukozy. Przygodna glikemia równa 200 mg/dl (11,1 mmol/l) lub wyższa, której towarzyszą objawy hiperglikemii, wystarcza do rozpoznania cukrzycy.

Nieleczony niedobór insuliny prowadzi do ostrego powikłania, jakim jest cukrzycowa kwasica ketonowa. Przy leczeniu zgodnym ze standardami śmiertelność z jej powodu wynosi poniżej 1%, ale ryzyko zgonu zwiększa się u osób z nawracającymi epizodami.

Jeśli zauważasz u siebie lub u bliskiej osoby takie objawy, nie odkładaj oznaczenia glikemii – to proste i szybkie badanie, które pozwala sprawdzić, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka.

Skąd się bierze cukrzyca typu 1? Przyczyny i czynniki ryzyka

Bezpośrednią przyczyną jest reakcja autoimmunologiczna, czyli skierowana przeciwko własnym tkankom. Układ odpornościowy wytwarza autoprzeciwciała, które niszczą komórki beta trzustki, a skutkiem jest bezwzględny niedobór insuliny. Cukrzyca typu 1 nie jest chorobą dziedziczną, choć chorzy mają genetyczną predyspozycję do chorób autoimmunologicznych – z podatnością wiążą się przede wszystkim geny HLA-DR3 i HLA-DR4. Przyjmuje się, że u osób z taką predyspozycją reakcję autoimmunologiczną uruchamiają określone czynniki środowiskowe.

Cukrzyca typu 1 nie jest następstwem stylu życia. Nadmierna masa ciała, mała aktywność fizyczna i błędy żywieniowe to czynniki ryzyka cukrzycy typu 2. Dieta bogata w cukier nie wywołuje więc tej choroby, choć po rozpoznaniu sposób żywienia staje się jednym z filarów leczenia.

Jak rozpoznaje się cukrzycę typu 1?

Podstawą rozpoznania jest oznaczenie stężenia glukozy w osoczu krwi żylnej lub wartość hemoglobiny glikowanej (HbA1c) – parametru odzwierciedlającego średnią glikemię z około 3 miesięcy. Cukrzycę rozpoznaje się, gdy spełnione jest jedno z kryteriów:

• objawy hiperglikemii i glikemia przygodna ≥ 200 mg/dl (11,1 mmol/l),
• dwukrotnie potwierdzona glikemia na czczo ≥ 126 mg/dl (7,0 mmol/l),
• glikemia w 120. minucie doustnego testu tolerancji glukozy ≥ 200 mg/dl (11,1 mmol/l),
• HbA1c ≥ 6,5% (48 mmol/mol).

U dorosłych cukrzyca typu 1 bywa mylona z cukrzycą typu 2. W przypadkach wątpliwych oznacza się autoprzeciwciała, przede wszystkim anty-GAD, i/lub stężenie peptydu C.

Lekarz podstawowej opieki zdrowotnej kieruje każdą osobę z tym rozpoznaniem do poradni diabetologicznej w celu przewlekłego leczenia.

Czytaj też:
Jak prawidłowo wykonać pomiar cukru we krwi?

Cukrzyca typu 1 – leczenie

Insulina podawana z zewnątrz zastępuje hormon, którego trzustka już nie wytwarza, dlatego leczenie rozpoczyna się zaraz po rozpoznaniu. Stosuje się intensywną funkcjonalną insulinoterapię, czyli model naśladujący naturalne wydzielanie insuliny: dawkę podstawową uzupełnia się dawkami do posiłków oraz dawkami korygującymi zbyt wysoką glikemię. Preferowane jest stosowanie analogów insuliny, ponieważ wiążą się one z mniejszym ryzykiem hipoglikemii i większym komfortem życia.

Insulinę podaje się na dwa sposoby:

• metodą wielokrotnych wstrzyknięć – co najmniej 3 razy na dobę, przy użyciu wstrzykiwaczy,
• w ciągłym podskórnym wlewie – za pomocą osobistej pompy insulinowej.

Preferowaną formą terapii pompowej są systemy automatycznego podawania insuliny (AID), czyli hybrydowa pętla zamknięta – pompa współpracująca z sensorem glukozy, która sama modyfikuje podaż hormonu. Leczenie osobistą pompą insulinową powinien prowadzić ośrodek z zespołem doświadczonym w tej terapii. Drugim filarem terapii jest samokontrola. Systemy ciągłego monitorowania glikemii (CGM) powinny być najważniejszym elementem samokontroli glikemii w cukrzycy typu 1 od momentu zachorowania.

Cele leczenia ustala się indywidualnie. Ogólnym celem jest HbA1c ≤ 7%, natomiast przy tym typie choroby dąży się do wartości ≤ 6,5%, o ile nie wiąże się to ze zwiększonym ryzykiem niedocukrzeń i pogorszeniem jakości życia. Glikemia na czczo i przed posiłkami powinna wtedy wynosić 70–110 mg/dl. U osób korzystających z CGM ocenia się dodatkowo czas w zakresie docelowym (TIR) 70–180 mg/dl – powinien on przekraczać 70% doby, a czas poniżej 70 mg/dl nie powinien przekraczać 4% doby.

Jedna jednostka insuliny – o ile obniża cukier?

Nie ma uniwersalnej odpowiedzi dla wszystkich. To, o ile jedna jednostka insuliny obniża cukier, opisuje wskaźnik wrażliwości na insulinę, nazywany też współczynnikiem korekty. Do jego wstępnego oszacowania stosuje się „regułę 1800”: liczbę 1800 dzieli się przez całkowitą dobową dawkę insuliny, a wynik pokazuje, o ile mg/dl obniży glikemię 1 jednostka szybko działającego analogu. Przy insulinie krótko działającej używa się analogicznej „reguły 1500”.

Przykład: przy dobowej dawce 45 jednostek wyliczenie daje 1800 : 45 = 40 mg/dl, czyli 1 jednostka obniża glikemię orientacyjnie o 40 mg/dl.

Wrażliwość na insulinę zmienia się w ciągu doby, dlatego wynik reguły 1800 jest tylko punktem wyjścia. Badania u dzieci i młodzieży wskazują, że zapotrzebowanie na dawki korygujące może być większe rano niż później w ciągu dnia.

Współczynnik korekty ustala i weryfikuje zespół diabetologiczny, a w pompach insulinowych korzysta z niego kalkulator bolusa. Nie modyfikuj go samodzielnie – każdą zmianę dawkowania omów z lekarzem lub edukatorem diabetologicznym.

Życie z cukrzycą typu 1 – dieta, aktywność i hipoglikemia

Nie ma jednej diety dla wszystkich osób z cukrzycą. Kluczową umiejętnością jest rozpoznawanie i szacowanie zawartości węglowodanów przyswajalnych w posiłku, najczęściej w systemie wymienników węglowodanowych (WW) – to od nich zależy dawka insuliny do posiłku. Zaleca się unikanie węglowodanów łatwo przyswajalnych i przestrzeganie zasad prawidłowo zbilansowanej diety.

Aktywność fizyczna jest integralną częścią leczenia. Najlepiej podejmować ją codziennie, a co najmniej co 2–3 dni. Przed wysiłkiem docelowy zakres glikemii wynosi 126–180 mg/dl, a rozpoczynanie ćwiczeń przy wartości poniżej 90 mg/dl nie jest zalecane.

Ostrym powikłaniem insulinoterapii jest hipoglikemia, czyli obniżenie stężenia glukozy poniżej 70 mg/dl (3,9 mmol/l). Jeśli jesteś przytomny i możesz przełykać, postępuj według reguły 15/15:

1. Spożyj 15 g glukozy, a w razie jej braku – innych węglowodanów prostych.
2. Skontroluj glikemię po 15 minutach.
3. Jeśli niedocukrzenie się utrzymuje, powtórz podanie 15 g glukozy i zmierz cukier po kolejnych 15 minutach.
4. Gdy istnieje ryzyko nawrotu niedocukrzenia, zjedz dodatkowo posiłek zawierający węglowodany złożone.

Osoby korzystające z hybrydowej pętli zamkniętej mogą przy hipoglikemii lub jej zagrożeniu przyjąć mniejszą ilość glukozy – 5–8 g – i skontrolować glikemię po 15 minutach.

Osobie nieprzytomnej lub mającej zaburzenia świadomości i niemogącej połykać nie wolno podawać niczego doustnie – konieczne jest dożylne podanie roztworu glukozy. W takiej sytuacji wezwij pogotowie.

Osobom z cukrzycą nie zaleca się picia alkoholu, ponieważ hamuje on uwalnianie glukozy z wątroby i sprzyja niedocukrzeniu, zwłaszcza wypity bez przekąski.

Ile można żyć z cukrzycą typu 1?

Rokowanie stopniowo się poprawia. W Polsce mediana wieku osób zmarłych z powodu cukrzycy typu 1 wzrosła z 69 lat w 2000 roku do 74 lat w 2022 roku, a liczba lat życia utraconych w przeliczeniu na jeden zgon zmniejszyła się z 22,9 do 17,9. Autorzy analizy wiążą tę zmianę z lepszą diagnostyką i skuteczniejszym leczeniem. Ta sama analiza pokazuje jednak, że obciążenie chorobą w skali kraju rośnie – standaryzowany współczynnik zgonów z tego powodu zwiększył się w tym okresie z 6,0 do 8,8 na 100 tysięcy osób. Podane wartości opisują umieralność w całej populacji i nie są prognozą dla pojedynczej osoby.

Cukrzyca typu 1 wiąże się z ryzykiem przewlekłych powikłań, przede wszystkim ze strony oczu, nerek, nerwów, serca i naczyń krwionośnych. To one w największym stopniu wpływają na długość i jakość życia, dlatego obowiązuje stały program badań kontrolnych:

• HbA1c – raz w roku przy stabilnym przebiegu, częściej po zmianie leczenia,
• lipidogram – raz w roku,
• albuminuria oraz kreatynina z wyliczeniem eGFR – raz w roku, począwszy od 5. roku trwania choroby,
• badanie dna oka – po 5 latach trwania choroby,
• badanie w kierunku neuropatii cukrzycowej i cukrzycowej choroby stóp – raz w roku przy bardzo niskim ryzyku powstania rany, a w pozostałych przypadkach częściej.

Jeśli chorujesz, pilnuj terminów tych badań – pozwalają wykryć powikłania na wczesnym etapie i odpowiednio wcześnie zareagować.

Czy cukrzycy typu 1 można zapobiec?

Obecnie nie istnieje klinicznie dostępna metoda zapobiegania cukrzycy typu 1 – ani w populacji ogólnej, ani u osób z grup ryzyka. Oznacza to, że wystąpieniu choroby nie zapobiega ani szczególna dieta, ani aktywność fizyczna, ani suplementy diety. Rozwija się natomiast leczenie opóźniające ujawnienie objawów. Teplizumab jest jedynym zatwierdzonym do stosowania lekiem hamującym progresję cukrzycy typu 1 w 2. stadium choroby. W Polsce terapia ta jest niedostępna.

Realnie można natomiast zapobiegać powikłaniom. Pomocne mogą się okazać następujące działania:

• dobre wyrównanie glikemii i regularna samokontrola,
• kontrola ciśnienia tętniczego oraz stężenia lipidów,
• utrzymywanie prawidłowej masy ciała,
• rezygnacja z palenia tytoniu,
• udział w edukacji diabetologicznej i regularne wizyty w poradni.

FAQ – najczęstsze pytania o cukrzycę typu 1

Jakie są pierwsze objawy cukrzycy typu 1?

Zwróć uwagę przede wszystkim na wzmożone pragnienie, częste oddawanie dużych ilości moczu i niezamierzoną utratę masy ciała. Jeśli występują, oznacz glikemię.

Czy cukrzyca typu 1 może pojawić się u dorosłych?

Tak. Jeśli jesteś osobą dorosłą, również możesz zachorować na cukrzycę typu 1. Późno ujawniającą się postacią autoimmunologiczną jest LADA.

Czy cukrzyca typu 1 rozwija się od jedzenia cukru?

Nie. Cukrzyca typu 1 nie rozwija się dlatego, że jesz dużo cukru – jej przyczyną jest reakcja autoimmunologiczna.

1 jednostka insuliny – o ile obniża cukier?

Nie ma jednej wartości dla każdego. Twój współczynnik korekty powinien ustalić i zweryfikować zespół diabetologiczny – nie zmieniaj go samodzielnie.

Czy można zapobiec cukrzycy typu 1?

Obecnie nie ma metody, dzięki której możesz zapobiec rozwojowi cukrzycy typu 1. Możesz natomiast ograniczać ryzyko jej powikłań dzięki prawidłowemu leczeniu i regularnym kontrolom.

Przeczytaj również:
Cukrzyca LADA. Utajona cukrzyca dorosłych