Muchomory. Rodzaje, gatunki jadalne i trujące oraz objawy zatrucia muchomorem

Muchomory Amanita – czym się charakteryzują?

Do rodzaju Amanita należy wiele gatunków, które mogą bardzo różnić się wyglądem i właściwościami. W polskich lasach rosną m.in. muchomor czerwony, plamisty, zielonawy, jadowity, czerwieniejący i rdzawobrązowy.

Jak wyglądają muchomory?

Nie każdy muchomor ma czerwony kapelusz w białe kropki. Gdy próbujesz rozpoznać gatunek, zwróć uwagę na kilka cech naraz:

• kolor, kształt i powierzchnię kapelusza,
• wygląd i barwę blaszek,
• obecność lub brak pierścienia na trzonie,
• budowę podstawy trzonu, w tym obecność pochwy i zgrubienia,
• wygląd miąższu i jego zmiany po uszkodzeniu.

Jedna cecha nie wystarcza do pewnego rozpoznania muchomora. Szczególnie łatwo o błąd przy młodych owocnikach, które nie mają jeszcze wszystkich charakterystycznych elementów. Dobrym przykładem jest muchomor czerwony (Amanita muscaria). Ma zwykle czerwony lub pomarańczowoczerwony kapelusz, białe blaszki i jasny trzon z pierścieniem. Białe kropki są pozostałościami osłony otaczającej młody owocnik. Deszcz może je częściowo lub całkowicie spłukać, dlatego nie wykluczaj muchomora czerwonego tylko dlatego, że na kapeluszu nie ma białych kropek.

Gdzie rosną muchomory?

Opisane tu gatunki żyją w ścisłym związku z korzeniami drzew. Taka współpraca nazywa się mikoryzą. Grzybnia pomaga drzewu pobierać z gleby wodę i składniki mineralne, a w zamian korzysta ze związków organicznych wytwarzanych przez roślinę.

Dlatego podczas spaceru po lesie możesz zauważyć, że niektóre muchomory częściej pojawiają się w sąsiedztwie określonych drzew:

Sąsiedztwo drzewa jest tylko dodatkową wskazówką. Nie rozpoznawaj grzyba wyłącznie po miejscu, w którym rośnie.

Rodzaje muchomorów – które są trujące, a które jadalne?

W rodzaju Amanita znajdziesz zarówno gatunki jadalne, jak i grzyby mogące spowodować śmiertelne zatrucie.

Czy muchomor czerwony jest jadalny?

Nie. Muchomor czerwony (Amanita muscaria) jest grzybem trującym. Zawiera przede wszystkim muscymol i kwas ibotenowy – substancje oddziałujące na mózg i układ nerwowy.

Muscymol działa podobnie do GABA, czyli naturalnej substancji, za pomocą której komórki nerwowe przekazują sobie sygnał ograniczający ich aktywność. GABA pomaga więc „wyciszać” część aktywności mózgu. Kwas ibotenowy oddziałuje natomiast na układ związany z glutaminianem, który uczestniczy w pobudzaniu komórek nerwowych.

Dlatego po zjedzeniu muchomora czerwonego mogą wystąpić pozornie przeciwstawne objawy – od pobudzenia i zmian postrzegania po senność i zaburzenia świadomości. Nie przewidzisz działania konkretnego kawałka grzyba na podstawie jego wielkości. Ilość muscymolu i kwasu ibotenowego różni się między owocnikami i ich częściami.

Suszenie nie zmienia muchomora czerwonego w bezpieczny produkt. Podczas tego procesu zmieniają się proporcje obu substancji, ale nadal nie wiesz, jaka ich ilość znajduje się w konkretnej porcji. Nie ma również podstaw, aby traktować Amanita muscaria lub tzw. mikrodawkowanie jako sprawdzoną metodę leczenia bólu, bezsenności, depresji czy innych problemów zdrowotnych.

Od maja 2025 r. muscymol i kwas ibotenowy znajdują się w Polsce w wykazie nowych substancji psychoaktywnych.

Muchomor zielonawy, czyli muchomor sromotnikowy

Muchomor zielonawy (Amanita phalloides), powszechnie nazywany muchomorem sromotnikowym, ma zwykle oliwkowy, zielonkawy lub żółtozielony kapelusz, białe blaszki i jasny trzon z pierścieniem. U podstawy znajduje się charakterystyczna pochwa otaczająca bulwiaste zgrubienie.

To nie charakterystyczny czerwony muchomor stanowi największe zagrożenie dla życia. Gatunki zawierające amatoksyny odpowiadają za większość śmiertelnych zatruć grzybami, a muchomor sromotnikowy jest związany z wieloma najcięższymi przypadkami.

Amatoksyny uszkadzają przede wszystkim wątrobę. W ciężkim zatruciu może dojść do ostrej niewydolności tego narządu, uszkodzenia innych narządów i zgonu. Gotowanie ani smażenie nie rozwiązują problemu. Amatoksyny są odporne na temperaturę stosowaną podczas przygotowywania potraw.

Zatrucie jest też podstępne z innego powodu: przez kilka godzin po posiłku możesz czuć się zupełnie dobrze, mimo że toksyny zostały już wchłonięte.

Muchomor jadowity

Muchomor jadowity (Amanita virosa) również należy do gatunków śmiertelnie trujących. Ma biały lub kremowobiały kapelusz, białe blaszki i jasny trzon, a u jego podstawy znajduje się pochwa.

Zawiera amatoksyny, podobnie jak muchomor zielonawy. Po samym kolorze kapelusza nie ocenisz więc, jak niebezpieczny jest grzyb.

Muchomor plamisty

Muchomor plamisty (Amanita pantherina) jest grzybem trującym. Ma najczęściej brązowy kapelusz pokryty jasnymi pozostałościami osłony, białe blaszki i jasny trzon.

Zawiera muscymol i kwas ibotenowy, dlatego zatrucie wpływa przede wszystkim na układ nerwowy.

Muchomory jadalne w polskich lasach

Nie wszystkie muchomory są trujące. W polskich lasach możesz spotkać również gatunki uznawane za jadalne.

Najbardziej znanym przykładem jest muchomor czerwieniejący (Amanita rubescens). Ma zwykle szarobrązowy, brązowy lub różowobrązowy kapelusz z jaśniejszymi łatkami. Jego miąższ po przecięciu lub uszkodzeniu stopniowo różowieje i czerwienieje. Gatunek ten jest jadalny po odpowiedniej obróbce cieplnej.

W polskich lasach występuje również muchomor rdzawobrązowy (Amanita fulva). Ma rdzawy lub pomarańczowobrązowy kapelusz z wyraźnie prążkowanym brzegiem, smukły trzon bez pierścienia i workowatą pochwę u podstawy. Jest uznawany za gatunek jadalny i miejscami był tradycyjnie zbierany w Polsce.

Do jadalnych gatunków zalicza się też m.in. muchomora szarawego (Amanita vaginata), który wymaga obróbki cieplnej.

Jeśli chcesz wykorzystać zebrany okaz do jedzenia, musisz mieć pewność, jaki to gatunek. Podobieństwo między muchomorami ma tu duże znaczenie, ponieważ obok gatunków jadalnych występują również śmiertelnie trujące. Gdy masz wątpliwości, zanieś grzyby do stacji sanitarno-epidemiologicznej i skonsultuj je z grzyboznawcą lub klasyfikatorem grzybów.

Czytaj też:
Kania. Jak rozpoznać czubajkę kanię i odróżnić ją od muchomora sromotnikowego?

Zatrucie muchomorem – jakie są objawy?

Objawy zatrucia muchomorem zależą przede wszystkim od gatunku i zawartych w nim toksyn. Ważny jest również czas, który upłynął od posiłku do pojawienia się pierwszych dolegliwości.

Objawy zatrucia muchomorem czerwonym

Po zjedzeniu muchumora czerwonego (Amanita muscaria) mogą wystąpić:

• nudności, wymioty i ból brzucha,
• zawroty głowy i zaburzenia koordynacji,
• pobudzenie, dezorientacja i zmiany postrzegania,
• senność i zaburzenia świadomości,
• w ciężkich przypadkach drgawki lub śpiączka.

Jeśli po spożyciu muchomora pojawią się takie objawy, skontaktuj się z pomocą medyczną.

Objawy zatrucia sromotnikiem

W zatruciu muchomorem sromotnikowym (Amanita phalloides) szczególnie niepokojący jest późny początek dolegliwości. Objawy ze strony przewodu pokarmowego pojawiają się zwykle dopiero po kilku godzinach, często po ponad 6 godzinach od zjedzenia grzyba.

Zatrucie muchomorem sromotnikowym może przebiegać etapami:

• najpierw pojawiają się gwałtowne wymioty, wodnista biegunka i ból brzucha,
• utrata płynów prowadzi do odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych,
• później objawy mogą osłabnąć i samopoczucie na pewien czas się poprawia,
• mimo pozornej poprawy postępuje uszkodzenie wątroby,
• w ciężkich przypadkach dochodzi do niewydolności wątroby i innych narządów, zaburzeń świadomości, a zatrucie może zakończyć się zgonem.

Jeśli poczujesz się lepiej, to nie oznacza, że zagrożenie minęło. Przy zatruciu amatoksynami toksyny nadal mogą uszkadzać wątrobę. W najcięższych przypadkach konieczny bywa jej przeszczep.

Co zrobić po zjedzeniu muchomora?

Jeśli zjadłeś muchomora lub inny grzyb, którego nie potrafisz pewnie rozpoznać, nie czekaj na pojawienie się objawów. Skontaktuj się z pomocą medyczną. W sytuacji nagłego zagrożenia zdrowia lub życia zadzwoń pod numer 112 albo 999.

Do czasu uzyskania pomocy:

• zachowaj resztki grzybów, potrawy lub obierki – mogą pomóc w identyfikacji gatunku,
• sprawdź, kto jadł tę samą potrawę i o której godzinie,
• zanotuj godzinę posiłku oraz czas wystąpienia pierwszych dolegliwości,
• nie próbuj neutralizować toksyn alkoholem, mlekiem ani innymi domowymi sposobami,
• nie wywołuj samodzielnie wymiotów bez zalecenia personelu medycznego.

Jeśli inne osoby jadły tę samą potrawę, powiedz o tym personelowi medycznemu, nawet jeśli na razie czują się dobrze. Przy zatruciu amatoksynami brak objawów przez pierwszych kilka godzin nie wyklucza zatrucia.

FAQ – najczęstsze pytania o muchomory

Czy muchomor czerwony jest trujący?

Tak. Muchomor czerwony zawiera muscymol i kwas ibotenowy, które wpływają na pracę układu nerwowego. Jego spożycie może wywołać ciężkie zatrucie, a w rzadkich przypadkach prowadzić nawet do zgonu.

Czy wszystkie muchomory są trujące?

Nie. W rodzaju Amanita znajdują się również gatunki jadalne, np. muchomor czerwieniejący, rdzawobrązowy i szarawy. Ze względu na podobieństwo niektórych gatunków do muchomorów trujących zbieraj wyłącznie grzyby, które potrafisz pewnie rozpoznać.

Czy muchomor cesarski jest jadalny?

Tak. Muchomor cesarski (Amanita caesarea) jest gatunkiem jadalnym i cenionym w kuchni. Rośnie głównie na południu Europy. W Polsce stwierdzono go tylko raz – w 1959 r., a obecnie ma status gatunku wymarłego.

Czy muchomor sromotnikowy należy do muchomorów Amanita?

Tak. Muchomor sromotnikowy, czyli muchomor zielonawy, to Amanita phalloides.

Czy muchomor może być śmiertelny?

Tak. Muchomory mogą spowodować zatrucie zagrażające życiu. Największe ryzyko wiąże się z gatunkami zawierającymi amatoksyny, m.in. muchomorem zielonawym i jadowitym, które mogą doprowadzić do niewydolności wątroby i innych narządów. Zgony opisywano także po zatruciu muchomorem czerwonym, choć zdarzają się znacznie rzadziej.

Po jakim czasie pojawiają się objawy zatrucia muchomorem?

To zależy od gatunku i rodzaju toksyny. Przy zatruciach amatoksynami szczególnie niepokojące jest pojawienie się dolegliwości dopiero po kilku godzinach od posiłku.

Po co ludzie zbierają muchomory czerwone?

Niektóre osoby zbierają muchomory czerwone (Amanita muscaria) ze względu na psychoaktywne działanie muscymolu i kwasu ibotenowego. Takie stosowanie jest niebezpieczne, może prowadzić do ciężkiego zatrucia, a w rzadkich przypadkach także do śmierci.

Czy białe kropki na muchomorze czerwonym zawsze są widoczne?

Nie. To pozostałości osłony młodego owocnika. Deszcz może je częściowo lub całkowicie spłukać.

Przeczytaj również:
Goryczak żółciowy. Jak go rozpoznać i czy jest jadalny?