Stan przedzawałowy. Czym jest i jak go rozpoznać?

Czym jest stan przedzawałowy?

To określenie potoczne – w terminologii medycznej odpowiada mu najczęściej niestabilna dławica piersiowa. To stan, w którym mięsień sercowy jest niedokrwiony, czyli niedostatecznie zaopatrywany w krew i tlen, ale nie doszło jeszcze do obumarcia (martwicy) jego komórek.

Niestabilna dławica należy do ostrych zespołów wieńcowych (OZW) – grupy stanów bezpośredniego zagrożenia życia, do której zaliczany jest również zawał serca. Jej bezpośrednią przyczyną jest najczęściej pęknięcie lub uszkodzenie blaszki miażdżycowej w tętnicy wieńcowej, w wyniku czego powstaje zakrzep ograniczający dopływ krwi do mięśnia sercowego.

Istotna jest „niestabilność” tego stanu. W stabilnej chorobie wieńcowej ból pojawia się przy wysiłku i ustępuje po odpoczynku, a jego nasilenie jest przewidywalne. W tym przypadku dolegliwości są nieprzewidywalne – nawracają coraz częściej, trwają dłużej i występują także przy niewielkim wysiłku lub w spoczynku, co wiąże się z wysokim ryzykiem zawału.

Czytaj też:
Zawał serca. Jak udzielić pierwszej pomocy?

Stan przedzawałowy a zawał serca – czym się różnią?

Niestabilna dławica i zawał serca mogą dawać bardzo podobne objawy.

Zasadnicza różnica polega na tym, czy doszło już do obumarcia (martwicy) komórek mięśnia sercowego:

• w niestabilnej dławicy niedokrwienie jest odwracalne i nie prowadzi do martwicy komórek serca,
• w zawale serca dochodzi do nieodwracalnego obumarcia części mięśnia sercowego.

Troponina sercowa to białko pomocne w diagnostyce zawału serca – jej podwyższone stężenie we krwi wskazuje na uszkodzenie mięśnia sercowego. Każda osoba z niepokojącymi objawami przypominającymi zawał serca powinna zostać zbadana przez lekarza. Stan przedzawałowy może przypominać rozpoczynający się zawał serca, dlatego zawsze wymaga konsultacji lekarskiej.

Ile trwa stan przedzawałowy?

Czas trwania stanu przedzawałowego bywa różny. Niestabilna dławica może utrzymywać się przez wiele godzin lub nawracać w ciągu kilku dni, raz słabnąc, raz nasilając się. Pojedynczy epizod bólu w spoczynku trwa zwykle od kilku do kilkunastu minut, jednak każdy kolejny może przejść w pełny zawał.

Pacjent doświadczający takich objawów nie może ignorować tej sytuacji – w każdym przypadku warto jak najszybciej poszukać pomocy medycznej.

Jakie są objawy stanu przedzawałowego?

Objawy stanu przedzawałowego są zbliżone do objawów zawału serca, choć początkowo mogą być mniej nasilone, dlatego bywają lekceważone. Najważniejszym z nich jest ból w klatce piersiowej, zlokalizowany najczęściej za mostkiem.

Objawy przedzawałowe obejmują m.in.:

• ból lub dyskomfort w klatce piersiowej, pojawiający się w spoczynku lub przy niewielkim wysiłku,
• ból nawracający coraz częściej, trwający dłużej i słabiej reagujący na odpoczynek,
• duszność, czyli uczucie braku tchu nieadekwatne do wysiłku,
• kołatanie serca, osłabienie, zawroty głowy,
• zimne poty i bladość skóry,
• nudności, niepokój i lęk.

Wymienione objawy nie są charakterystyczne wyłącznie dla stanu przedzawałowego. Mogą występować również w przebiegu innych chorób, a zmęczenie, mniejsza tolerancja wysiłku czy kołatanie serca bywają m.in. wynikiem stresu lub innych schorzeń układu krążenia. Nie należy jednak ich lekceważyć, ponieważ mogą być sygnałem poważnych problemów z sercem i wymagają konsultacji lekarskiej.

Objawy zawału serca

Zawał serca przebiega zazwyczaj gwałtowniej niż jego wczesna faza, a objawy nasilają się z czasem i nie ustępują po odpoczynku.

Najczęstszym z nich jest silny ból w klatce piersiowej, którego cechy charakterystyczne to:

• uczucie ściskania, pieczenia, gniecenia lub dławienia,
• utrzymywanie się ponad 20 minut i brak ustąpienia po odpoczynku,
• brak reakcji na nitroglicerynę przyjętą podjęzykowo, która łagodzi ból w stabilnej dławicy piersiowej,
• niezależność od pozycji ciała oraz fazy oddychania.

Objawy, które mogą towarzyszyć zawałowi serca, to:

• duszność i uczucie braku powietrza,
• zimne poty, bladość, niekiedy zasłabnięcie,
• nudności lub wymioty,
• ból brzucha (nadbrzusza),
• silny lęk, określany nieraz jako „lęk przed śmiercią”.

Nietypowe objawy zawału serca

Nie u każdej osoby zawał daje typowe objawy – bywają one mniej nasilone lub nietypowe, przez co łatwiej je przeoczyć. Dotyczy to zwłaszcza osób z cukrzycą, u których uszkodzenie nerwów (neuropatia) może niemal całkowicie znieść ból; mówi się wtedy o tzw. niemym zawale. W takich sytuacjach szczególnie ważne jest, aby nie lekceważyć nawet słabszych dolegliwości i skonsultować je z lekarzem.

Gdzie boli serce przy zawale?

Ból zawałowy jest najczęściej zlokalizowany za mostkiem, w środkowej części klatki piersiowej, i zwykle ma charakter rozlany.

Ból nie ogranicza się jednak do klatki piersiowej. Gdzie boli serce przy zawale poza nią?

Może promieniować do następujących okolic:

• lewego ramienia i ręki, aż po palce,
• żuchwy, szyi i gardła,
• pleców, w okolicę między łopatkami,
• nadbrzusza, czyli górnej części brzucha.

Ból w nadbrzuszu bywa przyczyną opóźnienia w szukaniu pomocy – pacjenci mylą go z dolegliwościami żołądkowymi lub niestrawnością. Podobnie może być, gdy ból dotyczy żuchwy lub barku, a nie klatki piersiowej.

Czy EKG wykryje zawał?

EKG to pierwsze badanie wykonywane przy podejrzeniu zawału – powinno zostać wykonane i ocenione możliwie szybko, w ciągu około 10 minut od pierwszego kontaktu z zespołem medycznym. W zapisie EKG można wykryć charakterystyczne zmiany, np. uniesienie odcinka ST w zawale typu STEMI.

Czy zatem EKG wykryje zawał zawsze? Nie. Prawidłowy zapis nie wyklucza ani zawału, ani opisywanego stanu – u części pacjentów z ostrym zespołem wieńcowym pierwsze EKG bywa prawidłowe lub niejednoznaczne.

Dlatego w diagnostyce wykorzystuje się dodatkowe badania:

• powtórne zapisy EKG,
• oznaczenie troponiny sercowej we krwi – najczulszego wskaźnika uszkodzenia mięśnia sercowego,
• w razie potrzeby echokardiografię oraz koronarografię, czyli obrazowanie tętnic wieńcowych umożliwiające jednoczesne leczenie.

O rozpoznaniu zawału decyduje całość obrazu klinicznego – objawy, zapis EKG oraz wyniki badań krwi.

Stan przedzawałowy – przyczyny i czynniki ryzyka

Bezpośrednią przyczyną stanu przedzawałowego jest najczęściej miażdżyca tętnic wieńcowych – proces, w którym przez lata dochodzi do zwężenia naczyń odżywiających serce. Czynniki zwiększające ryzyko jej rozwoju dzieli się na dwie grupy.

Czynniki, które zwiększają ryzyko choroby, a na które można mieć wpływ:

• nadciśnienie tętnicze,
• zbyt wysokie stężenie cholesterolu, zwłaszcza frakcji LDL,
• palenie tytoniu,
• cukrzyca,
• nadwaga i otyłość,
• mała aktywność fizyczna oraz nieprawidłowa dieta,
• przewlekły stres (czynniki psychospołeczne).

Są też czynniki, na które nie ma się wpływu, m.in.:

• wiek,
• płeć męska,
• występowanie zawałów i chorób serca w najbliższej rodzinie.

Choroby układu krążenia są częstą przyczyną zgonów w Polsce – w 2023 roku odpowiadały za 36,9% wszystkich zgonów. Na samą chorobę niedokrwienną serca chorowało wówczas około 2,18 mln Polaków.

Co robić w przypadku podejrzenia stanu przedzawałowego?

W przypadku podejrzenia stanu przedzawałowego lub zawału czas ma ogromne znaczenie. Już po około 20-30 minutach utrzymującego się niedokrwienia komórki mięśnia sercowego mogą zostać nieodwracalnie uszkodzone. Im wcześniej chory uzyska pomoc medyczną i zostanie wdrożone leczenie, tym większa szansa na uratowanie większej części mięśnia sercowego.

Poniżej kilka zasad postępowania, gdy u Ciebie lub kogoś w otoczeniu wystąpią objawy mogące świadczyć o zawale serca: 

1. Niezwłocznie wezwij pomoc, dzwoniąc pod numer 112 lub 999. Nie czekaj, aż objawy ustąpią samoistnie, i nie jedź do szpitala samodzielnie.
2. Posadź chorego w wygodnej pozycji półsiedzącej, z podpartymi plecami – ułatwia to oddychanie. Nie układaj go płasko na plecach.
3. Zapewnij spokój i dostęp świeżego powietrza – rozluźnij ciasną odzież i postaraj się uspokoić chorego.
4. Jeśli chory jest przytomny, nie jest uczulony i nie ma przeciwwskazań (np. czynnego krwawienia), podaj mu do rozgryzienia tabletkę kwasu acetylosalicylowego w dawce 150-300 mg. W razie wątpliwości postąp zgodnie ze wskazówkami dyspozytora pogotowia.
5. Jeśli chory straci przytomność i przestanie normalnie oddychać, rozpocznij uciskanie klatki piersiowej i kontynuuj je do przyjazdu pogotowia.

Nie podawaj choremu innych leków przeciwbólowych na własną rękę ani nie zmuszaj go do wysiłku. Samodzielny dojazd do szpitala jest niewskazany, ponieważ w drodze może dojść do zatrzymania krążenia, gdy potrzebna jest natychmiastowa pomoc.

Leczenie stanu przedzawałowego i zawału

Ostre zespoły wieńcowe leczy się w warunkach szpitalnych.

Najczęściej stosowane metody to:

• przezskórna interwencja wieńcowa (PCI) – udrożnienie zwężonej tętnicy za pomocą cewnika i zwykle wszczepienie stentu utrzymującego jej drożność; w zawale STEMI dąży się do wykonania zabiegu w ciągu maksymalnie 120 minut od rozpoznania,
• leczenie farmakologiczne – m.in. leki przeciwpłytkowe (kwas acetylosalicylowy oraz tikagrelor, prasugrel lub klopidogrel), leki przeciwkrzepliwe, beta-adrenolityki, statyny i inhibitory konwertazy angiotensyny,
• pomostowanie aortalno-wieńcowe (by-passy) – operacja stosowana w wybranych przypadkach.

Po wypisie ze szpitala istotne znaczenie mają rehabilitacja kardiologiczna, regularne przyjmowanie zaleconych leków oraz kontrole u kardiologa. Rehabilitacja kardiologiczna to prowadzony pod nadzorem specjalistów program obejmujący ćwiczenia fizyczne, edukację oraz modyfikację stylu życia i kontrolę czynników ryzyka.

Jak zapobiegać stanowi przedzawałowemu?

Profilaktyka stanu przedzawałowego opiera się na ograniczaniu czynników ryzyka, a na większość z nich można realnie wpłynąć. Wyróżnia się profilaktykę pierwotną, która ma zapobiec rozwojowi choroby u osób zdrowych, oraz wtórną, skierowaną do osób po przebytym zawale, aby zmniejszyć ryzyko kolejnego incydentu.

W obu przypadkach pomocne są te same działania:

• zaprzestanie palenia tytoniu,
• dieta śródziemnomorska, bogata w warzywa, owoce, ryby i oliwę, z ograniczeniem soli, cukru i tłuszczów zwierzęcych,
• regularna aktywność fizyczna – co najmniej 150-300 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo,
• kontrola ciśnienia tętniczego, stężenia cholesterolu i glukozy; u osób po zawale dąży się do obniżenia cholesterolu LDL poniżej 55 mg/dl,
• utrzymanie prawidłowej masy ciała i ograniczanie stresu,
• nieodstawianie samodzielnie leków przeciwpłytkowych po wszczepieniu stentu, ponieważ grozi to zakrzepicą w stencie,
• regularne badania profilaktyczne, zwłaszcza u osób obciążonych czynnikami ryzyka.

Osoby należące do grupy podwyższonego ryzyka powinny skonsultować z lekarzem zakres potrzebnych badań i ewentualnego leczenia.

FAQ – Najczęstsze pytania o stan przedzawałowy

Czy stan przedzawałowy wymaga hospitalizacji?

Tak. Stan przedzawałowy jest stanem zagrożenia zdrowia i wymaga pilnej oceny lekarskiej. W wielu przypadkach konieczna jest obserwacja szpitalna, wykonanie badań diagnostycznych oraz wdrożenie leczenia zmniejszającego ryzyko zawału serca.

Jak rozpoznać stan przedzawałowy?

Stan przedzawałowy najczęściej objawia się bólem lub uciskiem w klatce piersiowej, dusznością, zimnymi potami, osłabieniem lub kołataniem serca. Szczególnie niepokojące są dolegliwości pojawiające się w spoczynku lub nasilające się z czasem.

Czy objawy stanu przedzawałowego u kobiet mogą być inne?

Tak. U kobiet częściej niż u mężczyzn mogą występować mniej charakterystyczne objawy, takie jak silne zmęczenie, nudności, ból pleców, duszność czy uczucie osłabienia. Z tego powodu rozpoznanie stanu przedzawałowego bywa trudniejsze.

Jakie ciśnienie występuje w stanie przedzawałowym?

Nie istnieje jedna wartość ciśnienia tętniczego charakterystyczna dla stanu przedzawałowego. Ciśnienie może być podwyższone, prawidłowe lub obniżone. O rozpoznaniu decydują przede wszystkim objawy oraz wyniki badań lekarskich.

Przeczytaj również:
Nerwica serca – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie