Zakażenia układu moczowego. Objawy, leczenie i rola leków na bazie naturalnych wyciagów w profilaktyce ZUM

Czym są zakażenia układu moczowego?

Zakażenie układu moczowego to stan wywołany obecnością drobnoustrojów w drogach moczowych, które fizjologicznie powinny pozostać jałowe. Jakie bakterie najczęściej wywołują ZUM? Najbardziej typowanym patogenem odpowiedzialnym za zakażenia układu moczowego jest Escherichia coli. Bakteria ta odpowiada za 75-95% niepowikłanych zachorowań.

Znacznie rzadziej infekcje wywołują takie drobnoustroje jak:

• Klebsiella pneumoniae,
• Proteus mirabilis,
• Enterococcus faecalis,
• Staphylococcus saprophyticus,
• Pseudomonas aeruginosa. 

Rozwojowi zakażeń sprzyja zdolność bakterii do przylegania do nabłonka dróg moczowych oraz tworzenia biofilmu. Szczególne znaczenie mają tutaj mechanizmy adhezji bakterii E. coli.

ZUM towarzyszy reakcja zapalna oraz szereg charakterystycznych objawów:

• pieczenie podczas oddawania moczu,
• częstomocz,
• naglące parcie na mocz,
• ból lub dyskomfort w podbrzuszu,
• uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza,
• mętny lub nieprzyjemnie pachnący mocz.

W przypadku zajęcia wyższych partii dróg moczowych mogą pojawić się również objawy ogólnoustrojowe (gorączka, dreszcze, ból w okolicy lędźwiowej, nudności i wymioty). Dolegliwości te, współwystępujące z objawami ze strony układu moczowego, wymagają pilnej konsultacji lekarskiej i nie należy ich bagatelizować.

W zależności od lokalizacji infekcji wyróżnia się:

• zakażenia dolnych dróg moczowych – głównie zapalenie pęcherza moczowego,
• zakażenia górnych dróg moczowych – przede wszystkim odmiedniczkowe zapalenie nerek.

Wytyczne podkreślają również podział na:

• niepowikłane ZUM,
• powikłane ZUM,
• nawracające zakażenia układu moczowego (nZUM).

Nawracające zakażenia układu moczowego, czyli czynniki ryzyka sprzyjające infekcjom

O nawracających zakażeniach dróg moczowych mówi się wówczas, gdy wystąpiły 3 epizody infekcyjne w ciągu roku lub 2 zakażenia w przeciągu ostatnich 6 miesięcy. Nawracające zakażenia układu moczowego (nZUM) stanowią istotny problem kliniczny i dotyczą przede wszystkim kobiet.

Do rozwoju nawracających infekcji w przypadku kobiet przyczyniają się zarówno czynniki anatomiczne, hormonalne, metaboliczne, jak i zaburzenia naturalnych mechanizmów obronnych organizmu. Szczególne narażenie ma związek chociażby z krótką cewkę moczową oraz bliskim sąsiedztwem ujścia cewki z florą bakteryjną okolicy odbytu.

Warto podkreślić, że nawet 10% kobiet doświadcza przynajmniej jednego epizodu ostrego ZUM rocznie, a średnio co druga kobieta zachoruje na zapalenie pęcherza przynajmniej raz w życiu.

Jakie jeszcze czynniki ryzyka sprzyjają rozwojowi ZUM?

• Zaburzenia odpływu moczu – zaleganie moczu w pęcherzu sprzyja namnażaniu drobnoustrojów i utrudnia ich mechaniczne usuwanie z dróg moczowych. Do takich sytuacji prowadzić mogą m.in. kamica moczowa, przerost gruczołu krokowego u mężczyzn, nieprawidłowości anatomiczne układu moczowego czy obecność cewnika.
• Zmiany hormonalne – u kobiet po menopauzie (spadek stężenia estrogenów prowadzi do zmian w obrębie nabłonka dróg moczowych oraz zaburzeń mikrobioty pochwy, co ułatwia kolonizację przez bakterie uropatogenne) oraz w ciąży (pod wpływem progesteronu dochodzi do rozluźnienia mięśni gładkich moczowodów i zwiększonego zastoju moczu).
• Choroby przewlekłe (cukrzyca oraz schorzenia przebiegające z obniżeniem odporności) – problem ten znaczenie ma szczególnie u osób starszych, u których dodatkowo dochodzi do osłabienia ogólnoustrojowych i miejscowych mechanizmów obronnych, co zwiększa podatność na zakażenia oraz ryzyko powikłań.
• Osłabienie fizjologicznych mechanizmów obronnych, tj. prawidłowy przepływ moczu, odpowiednio kwaśne pH moczu, obecność fizjologicznej mikrobioty okolic intymnych oraz działanie uromoduliny – białka utrudniającego bakteriom Escherichia coli przyleganie do nabłonka dróg moczowych.

Leczenie ZUM – antybiotykooporność w zakażeniach układu moczowego

Leczenie zakażeń układu moczowego (ZUM) powinno być dostosowane do rodzaju infekcji, nasilenia objawów, obecności czynników ryzyka oraz wieku i stanu klinicznego pacjenta. Aktualne wytyczne podkreślają, że podstawą skutecznej terapii pozostaje właściwie dobrana antybiotykoterapia, jednak coraz większą uwagę zwraca się także na działania profilaktyczne, ograniczanie narastającej antybiotykooporności oraz rolę leczenia wspomagającego, w tym fitoterapii.

W ostrych, objawowych zakażeniach układu moczowego podstawowym postępowaniem jest zastosowanie leków przeciwbakteryjnych. Dobór terapii zależy od tego, czy zakażenie ma charakter niepowikłany czy powikłany, a także od lokalnych danych dotyczących lekooporności bakterii. Niemniej jednak pacjenci najczęściej sięgają po dostępną bez recepty furazydynę. Lek ten wykazuje wysoką skuteczność w przypadku niepowikłanych zakażeń układu moczowego. Problem pojawia się jednak, gdy stosowany jest on w nieuzasadnionych przypadkach, zbyt często lub w niewłaściwy sposób. Zwiększa to ryzyko wykształcenia oporności bakterii wobec prowadzonego leczenia przeciwdrobnoustrojowego, co skutkuje brakiem skuteczności terapii i koniecznością poszukiwania alternatywnej terapii.

Leczenie ZUM w przypadku szczególnych grup pacjentów – kobiet w ciąży, osób z cukrzycą, kamicą nerkową, obniżoną odpornością, powinno być dobierane indywidualnie.

Fitoterapia w ZUM – znaczenie preparatów na bazie naturalnych składników

Współczesna fitoterapia odgrywa coraz większą rolę jako element leczenia wspomagającego zakażeń układu moczowego.

Leki pochodzenia roślinnego na ZUM mogą być stosowane:

• przy pierwszych objawach infekcji,
• jako uzupełnienie antybiotykoterapii,
• po zakończeniu leczenia, dla podtrzymania efektów terapeutycznych,
• w profilaktyce nawrotów zakażeń.

Leki roślinne wykorzystywane w zakażeniach układu moczowego (ZUM) działają wielokierunkowo i mogą wspierać zarówno leczenie objawowe, jak i profilaktykę nawrotów infekcji. Ich znaczenie wynika przede wszystkim z połączenia kilku mechanizmów działania jednocześnie.

Najważniejsze kierunki działania leków roślinnych w ZUM to:

• działanie moczopędne (diuretyczne) – zwiększenie ilości wydalanego moczu pomaga w przepłukiwaniu dróg moczowych, wspomaga mechaniczne usuwanie bakterii i tym samym ogranicza ich namnażanie. Zwiększona diureza pomaga również zmniejszyć zastój moczu oraz ograniczyć ryzyko tworzenia złogów i kamicy moczowej, m.in. naowocnia fasoli.
• działanie przeciwbakteryjne – część surowców roślinnych wykazuje bezpośrednie działanie przeciwdrobnoustrojowe wobec bakterii odpowiedzialnych za ZUM, głównie Escherichia coli, m.in. liść borówki brusznicy.
• działanie przeciwzapalne – preparaty roślinne pomagają ograniczać stan zapalny błony śluzowej dróg moczowych, zmniejszając obrzęk, podrażnienie oraz dolegliwości bólowe związane z infekcją, m.in. liść brzozy.
• działanie antyadhezyjne – niektóre związki roślinne utrudniają bakteriom przyleganie do nabłonka dróg moczowych. Mechanizm ten ma ogromne znaczenie w profilaktyce nawrotowych infekcji, ponieważ ogranicza kolonizację układu moczowego przez bakterie uropatogenne, m.in. liść brzozy, liść borówki brusznicy.
• działanie rozkurczowe – wybrane surowce roślinne wykazują działanie spazmolityczne, pomagając zmniejszać napięcie mięśni gładkich dróg moczowych, co może łagodzić uczucie parcia na mocz i dyskomfort podczas mikcji, m.in. ziele rumianku, korzeń pietruszki.
• działanie antyoksydacyjne – związki flawonoidowe i fenolowe obecne w surowcach roślinnych wykazują właściwości antyoksydacyjne, wspierając ochronę komórek nabłonka dróg moczowych przed stresem oksydacyjnym, który towarzyszy stanowi zapalnemu, m.in. korzeń pietruszki.^2,3

Dlaczego fitoterapia ma znaczenie w profilaktyce ZUM? Zastosowanie leków na bazie naturalnych składników w profilaktyce zakażeń układu moczowego pozwala wspierać naturalne mechanizmy obronne organizmu, ograniczać kolonizację bakterii, zmniejszać ryzyko nawrotów choroby oraz redukować konieczność częstego stosowania antybiotyków.

Podsumowanie

Zakażenia układu moczowego należą do najczęściej występujących infekcji bakteryjnych i stanowią istotny problem zdrowotny, szczególnie wśród kobiet.

Choć podstawą leczenia ZUM pozostaje odpowiednio dobrana antybiotykoterapia, coraz większym wyzwaniem staje się narastająca antybiotykooporność bakterii odpowiedzialnych za rozwój infekcji. Z tego względu ogromne znaczenie zyskuje profilaktyka oraz leczenie wspomagające, w tym fitoterapia. Co więcej, leki na bazie składników naturalnych stosowane w zakażeniach dróg moczowych wykazują wielokierunkowe działanie – wspierają wypłukiwanie bakterii z dróg moczowych, łagodzą stan zapalny, utrudniają adhezję drobnoustrojów do nabłonka oraz pomagają zmniejszać ryzyko nawrotów infekcji.

Odpowiedni dobrane preparaty roślinne mogą stanowić wartościowy element wspomagający terapię oraz profilaktykę nawrotowych zakażeń układu moczowego.

Należy jednak pamiętać, że nasilone objawy, gorączka, ból okolicy lędźwiowej czy zakażenia u kobiet w ciąży wymagają konsultacji lekarskiej i wdrożenia właściwego leczenia zgodnego z aktualnymi wytycznymi.