Badanie testosteronu. Normy, przygotowanie i interpretacja wyników

Testosteron – pigułka wiedzy o badaniu

• Co pokazuje? Najczęściej stężenie testosteronu całkowitego we krwi. W wybranych przypadkach oznacza się także testosteron wolny.
• Materiał: krew żylna.
• Kiedy zbadać? M.in. przy obniżonym libido, zaburzeniach erekcji i płodności, zaburzeniach miesiączkowania, nadmiernym owłosieniu czy podejrzeniu PCOS.
• Czy trzeba być na czczo? Tak.
• Ile kosztuje? Zwykle kilkadziesiąt złotych. Cena zależy od punktu pobrań.
• Jak długo czeka się na wynik? Zwykle tego samego lub następnego dnia roboczego.
• Inne nazwy / skróty: testosteron całkowity, T, total testosterone.

Czytaj też:
Jak naturalnie zwiększyć poziom testosteronu?

Testosteron – kto i kiedy powinien wykonać badanie?

U mężczyzn badanie testosteronu wykonuje się m.in. przy:

• obniżonym libido,
• zaburzeniach erekcji,
• problemach z płodnością,
• ginekomastii, czyli powiększeniu gruczołów piersiowych,
• utracie masy i siły mięśniowej,
• objawach sugerujących niedobór testosteronu.

U kobiet wskazaniem mogą być:

• nieregularne lub brak miesiączki,
• nadmierne owłosienie twarzy i ciała,
• nasilony trądzik,
• wypadanie włosów o typie androgenowym,
• trudności z zajściem w ciążę,
• podejrzenie zespołu policystycznych jajników (PCOS).

U dzieci badanie może być elementem diagnostyki zbyt wczesnego lub opóźnionego dojrzewania płciowego.

Testosteron – przygotowanie do badania

W przypadku przyjmowania leków, suplementów, testosteronu lub steroidów anabolicznych należy poinformować o nich personel punktu pobrań. Nie należy samodzielnie odstawiać żadnych leków ani hormonów przed badaniem.

Próbkę krwi należy pobrać rano, najlepiej między 7:00 a 10:00, na czczo. Od ostatniego posiłku powinno upłynąć co najmniej 8–12 godzin. Przed pobraniem dozwolone jest picie wody.

Przed badaniem należy również unikać intensywnego wysiłku i alkoholu. Warto zadbać o odpowiednią ilość snu, ponieważ brak snu może wpływać na stężenie testosteronu.

Testosteron – pobierany materiał

Krew żylna, zazwyczaj pobierana z żyły łokciowej.

Testosteron – czy badanie trzeba wykonać na czczo?

Tak. Badanie najlepiej wykonać rano, po zachowaniu co najmniej 12 godzinnej przerwy od ostatniego posiłku.

Testosteron – cena badania

Zwykle kilkadziesiąt złotych. Cena zależy od punktu pobrań.

Testosteron – co może wpłynąć na wynik?

Na wynik badania mogą wpływać m.in.:

• pora pobrania – stężenie testosteronu jest zwykle wyższe rano,
• posiłek – może przejściowo obniżyć stężenie testosteronu,
• sen i stres – mogą wpływać na wydzielanie hormonu,
• intensywny wysiłek – może zmieniać jego stężenie,
• ostra infekcja lub stan zapalny – może przejściowo obniżać poziom testosteronu,
• otyłość – u mężczyzn często wiąże się z niższym stężeniem testosteronu,
• leki i preparaty hormonalne – mogą zwiększać lub zmniejszać jego poziom.

Jeden nieprawidłowy wynik nie wystarcza do rozpoznania niedoboru testosteronu. U mężczyzn z wynikiem wskazującym na niedobór zaleca się powtórzenie badania rano, na czczo.

Testosteron – normy badania

Zakres referencyjny zależy od płci, wieku, metody oznaczenia i laboratorium. Wynik należy przede wszystkim porównywać z zakresem podanym na sprawozdaniu laboratoryjnym.

Testosteron – norma dla mężczyzn

Stężenie testosteronu całkowitego u dorosłych mężczyzn wynosi zwykle około 9,0–34,7 nmol/l (260–1000 ng/dl).

Orientacyjny zakres testosteronu wolnego wynosi 174–792 pmol/l (50–210 ng/l).

Testosteron – norma dla kobiet

U kobiet stężenie testosteronu jest znacznie niższe niż u mężczyzn. Orientacyjny zakres testosteronu całkowitego wynosi 0,52–2,43 nmol/l (15–70 ng/dl).

Orientacyjne stężenie testosteronu wolnego wynosi poniżej 29,5 pmol/l (poniżej 8,5 ng/l).

Testosteron – normy u dzieci

Stężenie testosteronu u dzieci zależy przede wszystkim od wieku, płci i etapu dojrzewania płciowego. Wraz z postępem dojrzewania wartości stopniowo się zmieniają, dlatego wynik należy oceniać według zakresu odpowiedniego dla wieku i płci dziecka.

Testosteron – normy u kobiet w ciąży

W ciąży stężenie testosteronu może być wyższe niż poza ciążą. Wynik należy interpretować z uwzględnieniem etapu ciąży oraz zakresu referencyjnego stosowanego przez laboratorium.

Testosteron – przyczyny niskiego poziomu

U mężczyzn

Niski poziom testosteronu może być związany m.in. z:

• zaburzeniami pracy jąder,
• chorobami przysadki lub podwzgórza,
• otyłością,
• niektórymi chorobami przewlekłymi,
• stosowaniem opioidów lub glikokortykosteroidów,
• stosowaniem lub odstawieniem steroidów anabolicznych.

Hipogonadyzm oznacza zaburzenie związane z niewystarczającą produkcją testosteronu. Jego rozpoznanie wymaga występowania odpowiednich objawów oraz powtarzalnie niskiego stężenia testosteronu.

U kobiet

Niskie stężenie testosteronu u kobiet może występować m.in. przy:

• zaburzeniach pracy jajników,
• chorobach przysadki lub podwzgórza,
• niewydolności nadnerczy,
• stosowaniu niektórych leków, np. glikokortykosteroidów.

U kobiet poziom testosteronu jest naturalnie znacznie niższy niż u mężczyzn i zmienia się m.in. wraz z wiekiem oraz stanem hormonalnym. Dlatego pojedynczy niski wynik wymaga oceny razem z objawami i innymi wynikami badań.

Niski poziom testosteronu – objawy

U mężczyzn

• spadek libido,
• zaburzenia erekcji,
• mniej samoistnych porannych erekcji,
• zmęczenie i spadek energii,
• zmniejszenie masy i siły mięśniowej,
• zwiększenie ilości tkanki tłuszczowej,
• pogorszenie nastroju,
• problemy z płodnością.

Objawy nie są charakterystyczne wyłącznie dla niedoboru testosteronu, dlatego należy oceniać je razem z wynikiem badania.

U kobiet

Niski poziom testosteronu może wiązać się z:

• obniżeniem libido,
• zmniejszeniem energii,
• pogorszeniem samopoczucia,
• mniejszą masą i siłą mięśniową.

Objawy te mogą mieć wiele innych przyczyn, dlatego sam wynik testosteronu nie pozwala określić ich źródła.

Jak podnieść poziom testosteronu?

Najważniejsze jest ustalenie przyczyny niskiego wyniku, ponieważ od niej zależy dalsze postępowanie.

U mężczyzn z otyłością redukcja nadmiernej masy ciała może poprawić stężenie testosteronu. Znaczenie mają również odpowiednia ilość snu, regularna aktywność fizyczna i ograniczenie nadmiernego spożycia alkoholu.

Przy potwierdzonym hipogonadyzmie lekarz może rozważyć terapię testosteronem. Leczenie wymaga wcześniejszej diagnostyki i regularnej kontroli. U mężczyzn planujących potomstwo testosteron może zmniejszać produkcję plemników.

U kobiet obniżone stężenie testosteronu występuje rzadziej niż jego podwyższenie. Postępowanie zależy od przyczyny wyniku, dlatego najważniejsze jest ustalenie, czy nieprawidłowość wynika z zaburzeń hormonalnych, chorób współistniejących lub stosowanych leków.

Wysoki poziom testosteronu – przyczyny

U mężczyzn

Podwyższony poziom testosteronu może być związany m.in. z:

• przyjmowaniem testosteronu,
• stosowaniem steroidów anabolicznych,
• niektórymi zaburzeniami hormonalnymi.

U kobiet

Wysokie stężenie testosteronu może występować m.in. przy:

• zespole policystycznych jajników (PCOS),
• zaburzeniach pracy nadnerczy,
• rzadziej guzach produkujących androgeny.

Wysoki poziom testosteronu – objawy

Objawy zależą od płci, przyczyny podwyższonego poziomu testosteronu i stopnia jego zwiększenia.

U mężczyzn

Podwyższone stężenie testosteronu może długo nie powodować charakterystycznych objawów.

Jeśli jest związane ze stosowaniem testosteronu lub steroidów anabolicznych, może prowadzić do zahamowania naturalnej produkcji hormonu i plemników, a w konsekwencji do:

• zmniejszenia jąder,
• obniżenia płodności,
• zmniejszenia produkcji plemników.

U kobiet

• nadmierne owłosienie twarzy i ciała,
• trądzik,
• przerzedzenie włosów na głowie,
• nieregularne miesiączki lub brak miesiączki,
• trudności z zajściem w ciążę,
• obniżenie tonu głosu przy znacznym nadmiarze androgenów.

Testosteron – co zrobić po otrzymaniu wyniku?

Pojedynczy nieprawidłowy wynik nie wystarcza do rozpoznania zaburzenia hormonalnego.

U mężczyzn obniżony poziom testosteronu zwykle wymaga powtórzenia badania rano, na czczo. Rozpoznanie niedoboru testosteronu opiera się na powtarzalnie niskim wyniku oraz obecności odpowiednich objawów.

U kobiet zarówno obniżony, jak i podwyższony poziom testosteronu wymaga oceny w kontekście objawów, wieku, cyklu miesiączkowego i innych badań hormonalnych. Szczególne znaczenie może mieć podwyższone stężenie testosteronu, m.in. przy podejrzeniu nadmiaru androgenów lub zespołu policystycznych jajników.

Jeśli wynik nie odpowiada objawom, diagnostykę można rozszerzyć m.in. o SHBG, testosteron wolny, LH, FSH i prolaktynę. Pomaga to ustalić przyczynę nieprawidłowego stężenia testosteronu.

Podwyższone stężenie testosteronu również wymaga ustalenia przyczyny, szczególnie gdy nie jest związane ze stosowaniem testosteronu lub steroidów anabolicznych.

Powiązane badania

• LH (hormon luteinizujący) – pomaga ocenić pracę jąder i przysadki oraz ustalić przyczynę niedoboru testosteronu.
• FSH (hormon folikulotropowy) – pomaga ocenić funkcję jąder lub jajników i ma znaczenie w diagnostyce płodności.
• SHBG (globulina wiążąca hormony płciowe) – pomaga ocenić dostępność testosteronu dla tkanek.
• Prolaktyna – jej podwyższone stężenie może wpływać na libido i funkcję osi hormonalnej.
• Estradiol – może być pomocny m.in. przy ginekomastii i wybranych zaburzeniach hormonalnych.
• DHEA-S (siarczan dehydroepiandrosteronu) – pomaga ocenić produkcję androgenów przez nadnercza.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o testosteron

O której godzinie najlepiej wykonać badanie testosteronu?

Najlepiej rano, między 7:00 a 10:00, ponieważ w tym czasie stężenie testosteronu jest zwykle najwyższe. W diagnostyce niedoboru u mężczyzn badanie zaleca się wykonywać na czczo.

Czy badanie testosteronu trzeba wykonać na czczo?

Tak. Zaleca się zachowanie około 8–12 godzin przerwy od ostatniego posiłku i wykonanie pobrania rano.

Czy badanie testosteronu można wykonać bez skierowania?

Badanie można wykonać prywatnie bez skierowania. W przypadku badań finansowanych ze środków publicznych obowiązują zasady dotyczące skierowania i zakresu refundowanej diagnostyki.

Czym różni się testosteron całkowity od wolnego?

Testosteron całkowity obejmuje hormon związany z białkami oraz frakcję wolną. Testosteron wolny stanowi niewielką część całkowitego stężenia i jest biologicznie dostępny dla tkanek.

Jakie objawy mogą wskazywać na niski testosteron?

U mężczyzn są to przede wszystkim spadek libido, zaburzenia erekcji, zmniejszenie liczby porannych erekcji, zmęczenie i problemy z płodnością. Samo występowanie tych objawów nie wystarcza jednak do rozpoznania niedoboru testosteronu.

Czy jeden niski wynik testosteronu oznacza niedobór?

Jeden niski wynik nie wystarcza do rozpoznania hipogonadyzmu. Wynik powinien zostać potwierdzony w kolejnym porannym badaniu i oceniony razem z objawami.

Czy stres może obniżyć poziom testosteronu?

Silny stres i niedobór snu mogą przejściowo wpływać na wydzielanie testosteronu. Dlatego podczas diagnostyki znaczenie ma odpowiednie przygotowanie do pobrania krwi.

Przeczytaj również:
Czym są sterydy anaboliczne?