Szczepionki. Przed czym chronią i jak wpływają na naszą odporność?

Początki szczepień na świecie

Pierwsze metody przypominające szczepienia stosowano już wiele wieków temu. W Indiach wykorzystywano m.in. ubrania osób, które przebyły ospę, natomiast w Chinach sproszkowany materiał ze strupów osób chorych podawano zdrowym osobom do nosa. Zauważono, że po takim zabiegu ospa przebiegała zwykle łagodniej. Metodę tę nazywano wariolizacją i z czasem rozpowszechniła się również w XVIII-wiecznej Europie.

Za pioniera nowoczesnych szczepień uważa się Edwarda Jennera. W 1796 roku, obserwując odporność osób, które przebyły ospę krowią, przeprowadził eksperyment, który wykazał możliwość ochrony przed ospą prawdziwą. Zapoczątkowana przez niego wakcynacja szybko rozpowszechniła się w Europie.

Kolejne ważne odkrycia w rozwoju szczepień były zasługą m.in.:

• Ludwika Pasteura – twórcy szczepionek m.in. przeciw wściekliźnie i wąglikowi,
• Roberta Kocha – którego badania nad drobnoustrojami przyczyniły się do rozwoju mikrobiologii,
• Odona Bujwida – polskiego lekarza i bakteriologa zajmującego się m.in. szczepionkami i surowicami.

Czytaj też:
Szczepienia w aptekach. Kto może się zaszczepić i jakie szczepionki są dostępne?

Przed jakimi chorobami chronią nas szczepienia? 

Szczepienia chronią przed wieloma chorobami zakaźnymi wywoływanymi zarówno przez bakterie, jak i wirusy. W Polsce część szczepień jest obowiązkowa, a część zalecana – zgodnie z aktualnym Programem Szczepień Ochronnych.

Do chorób, przed którymi chronią szczepienia, należą m.in.:

Choroby bakteryjne:

• gruźlica,
• błonica,
• tężec,
• krztusiec,
• zakażenia Haemophilus influenzae typu b (Hib),
• zakażenia pneumokokowe,
• zakażenia meningokokowe,
• dur brzuszny,
• cholera,
• wąglik.

Choroby wirusowe:

• poliomyelitis (polio),
• odra,
• świnka,
• różyczka,
• ospa wietrzna,
• grypa,
• COVID-19,
• wirusowe zapalenie wątroby typu A i B (WZW A i WZW B),
• wścieklizna,
• zakażenia wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV),
• zakażenia rotawirusami,
• kleszczowe zapalenie mózgu (KZM),
• japońskie zapalenie mózgu,
• żółta gorączka,
• denga.

Zakres szczepień zależy od wieku, stanu zdrowia, ryzyka zakażenia oraz sytuacji epidemiologicznej. Nie wszystkie wymienione szczepienia są powszechnie stosowane w Polsce – część z nich zaleca się przede wszystkim osobom podróżującym lub należącym do grup szczególnego ryzyka.

Aktualny wykaz szczepień obowiązkowych i zalecanych znajduje się w Programie Szczepień Ochronnych na 2026 rok.

Szczepienia przeciw COVID-19

Szczepienia przeciw COVID-19 są obecnie dostępne i znajdują się wśród szczepień zalecanych w Polsce. Ich stosowanie odbywa się zgodnie z aktualnymi zaleceniami dotyczącymi poszczególnych grup pacjentów.

Szczepienia przeciw malarii

Obecnie istnieją dwie szczepionki przeciw malarii – RTS,S/AS01 oraz R21/Matrix-M. WHO rekomenduje ich stosowanie w celu zapobiegania malarii wywoływanej przez Plasmodium falciparum u dzieci mieszkających na obszarach, gdzie choroba występuje endemicznie, szczególnie w regionach o umiarkowanej i wysokiej transmisji.

Nie są to jednak szczepionki przeznaczone do rutynowego stosowania u podróżnych z Europy.

Jakie są rodzaje szczepionek?

Szczepionki można klasyfikować na kilka sposobów, m.in. ze względu na rodzaj zastosowanego antygenu oraz liczbę chorób, przed którymi chronią.

Ze względu na rodzaj antygenu wyróżnia się m.in.:

• szczepionki żywe atenuowane – zawierają żywe, ale osłabione drobnoustroje, pozbawione właściwości chorobotwórczych. Należą do nich m.in. szczepionki przeciw gruźlicy (BCG), odrze, śwince i różyczce (MMR) oraz rotawirusom,
• szczepionki inaktywowane – zawierają zabite drobnoustroje lub ich fragmenty, np. białka, polisacharydy czy toksoidy. Stosuje się je m.in. w szczepionkach przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi, pneumokokom czy kleszczowemu zapaleniu mózgu,
• szczepionki mRNA – zawierają informację genetyczną potrzebną komórkom organizmu do wytworzenia określonego antygenu. Przykładem są szczepionki przeciw COVID-19,
• szczepionki wektorowe – wykorzystują zmodyfikowanego, niezjadliwego wirusa jako nośnik informacji potrzebnej do wytworzenia antygenu.

Czym różnią się szczepionki żywe i inaktywowane?

Szczepionki żywe atenuowane wywołują silną odpowiedź immunologiczną, ponieważ zawierają osłabione drobnoustroje zachowujące właściwości antygenowe. Nie są jednak odpowiednie dla wszystkich osób z zaburzeniami odporności – możliwość ich zastosowania zależy m.in. od rodzaju i nasilenia niedoboru odporności oraz konkretnego preparatu.

Szczepionki inaktywowane nie zawierają żywych drobnoustrojów zdolnych do namnażania. Zwykle wywołują słabszą odpowiedź immunologiczną niż szczepionki żywe, dlatego częściej wymagają zastosowania dawek przypominających.

Warto też pamiętać, że nie każda szczepionka zawiera cały drobnoustrój. W przypadku szczepionek inaktywowanych antygenem mogą być również jego wybrane fragmenty, np. białka, polisacharydy lub toksoidy.

Szczepionki jedno- i wieloskładnikowe

Ze względu na liczbę chorób, przed którymi chronią, szczepionki można podzielić na:

• monowalentne – chronią przed jedną chorobą zakaźną;
• poliwalentne (wielowalentne) – zawierają antygeny różnych typów lub serotypów tego samego drobnoustroju;
• skojarzone – chronią jednocześnie przed kilkoma chorobami zakaźnymi.

Szczepionki skojarzone pozwalają ograniczyć liczbę wkłuć i wizyt potrzebnych do przeprowadzenia szczepień. Ma to szczególne znaczenie w przypadku dzieci – mniej wkłuć oznacza mniej bólu i stresu podczas szczepienia.

Jak organizm reaguje na szczepienie?

Układ odpornościowy potrafi rozpoznać charakterystyczne elementy drobnoustrojów, czyli antygeny, i wytworzyć przeciwko nim swoistą odpowiedź. Po kontakcie z patogenem organizm może produkować m.in. przeciwciała, które pomagają go unieszkodliwić. Jednocześnie powstają komórki pamięci immunologicznej, dzięki którym przy kolejnym kontakcie z tym samym antygenem odpowiedź może być szybsza i skuteczniejsza.

Na podobnej zasadzie działają szczepionki. Zawierają odpowiednio przygotowane antygeny lub informacje potrzebne do ich wytworzenia, które pobudzają układ odpornościowy bez konieczności przechodzenia choroby. W efekcie organizm uczy się rozpoznawać określony drobnoustrój i może w przyszłości szybciej zareagować na zakażenie.

Proces ten prowadzi do powstania swoistej odporności nabytej oraz pamięci immunologicznej. W zależności od rodzaju szczepionki i choroby ochrona może zapobiegać zakażeniu lub przede wszystkim zmniejszać ryzyko wystąpienia objawów i ciężkiego przebiegu choroby.

Dlaczego zatem np. na grypę niektórzy chorują co roku? 

Wirusy grypy charakteryzują się dużą zmiennością. Ich antygeny mogą się zmieniać, dlatego odporność uzyskana po wcześniejszym zakażeniu lub szczepieniu nie zawsze zapewnia pełną ochronę przed wirusem krążącym w kolejnym sezonie. Z tego powodu skład szczepionki przeciw grypie jest regularnie aktualizowany, a szczepienie zaleca się powtarzać co sezon.

Od czego zależy skuteczność szczepień?

Skuteczność szczepienia zależy od wielu czynników, m.in. rodzaju szczepionki, wieku i stanu zdrowia osoby szczepionej oraz zgodności zawartych w niej antygenów z krążącymi szczepami drobnoustroju. Znaczenie ma również prawidłowe przestrzeganie zalecanego schematu szczepienia.

W przypadku niektórych szczepionek ochrona może z czasem słabnąć, dlatego konieczne jest podawanie dawek przypominających.

Rola szczepień 

Program Szczepień Ochronnych ma na celu zapewnienie ochrony przed chorobami zakaźnymi poprzez szczepienia obowiązkowe i zalecane. Wysoki poziom zaszczepienia społeczeństwa pomaga ograniczać rozprzestrzenianie się chorób i budować odporność zbiorowiskową, dzięki której chronione są również osoby, które z określonych powodów nie mogą zostać zaszczepione. Aktualny program jest co roku dostosowywany do sytuacji epidemiologicznej i zaleceń dotyczących szczepień.

Szczepienia przyczyniły się do znacznego ograniczenia zachorowań i zgonów z powodu wielu chorób zakaźnych. Największym sukcesem jest eradykacja ospy prawdziwej, natomiast w przypadku innych chorób, takich jak polio, odra czy błonica, szczepienia pozwoliły zdecydowanie zmniejszyć liczbę zachorowań.

Szczepienia przeciw niektórym chorobom bakteryjnym mogą również pośrednio ograniczać rozwój antybiotykooporności. Zmniejszenie liczby zakażeń oznacza bowiem mniejsze zapotrzebowanie na antybiotyki, których nadmierne stosowanie sprzyja narastaniu oporności bakterii.

Dlaczego szczepienia są ważne dla dzieci?

Szczepienia rozpoczynają się już w pierwszych miesiącach życia, ponieważ niemowlęta są szczególnie narażone na ciężki przebieg niektórych chorób zakaźnych. Szczepionki pomagają rozwinąć swoistą odporność i zmniejszają ryzyko zachorowania oraz wystąpienia poważnych powikłań.

Wysoka wyszczepialność ma znaczenie nie tylko dla osoby zaszczepionej. Odporność zbiorowiskowa ogranicza możliwość rozprzestrzeniania się niektórych chorób, zapewniając dodatkową ochronę osobom, które nie mogą zostać zaszczepione ze względów zdrowotnych.

Czy szczepienia naprawdę mają znaczenie?

Według WHO szczepienia zapobiegają obecnie około 3,5–5 milionom zgonów rocznie z powodu chorób zakaźnych, m.in. błonicy, tężca, krztuśca, grypy i odry. Organizacja wskazuje również, że szczepienia są jednym z najważniejszych narzędzi zapobiegania chorobom zakaźnym i ograniczania ich ognisk.

ZAPAMIĘTAJ!

• Szczepienia pomagają zapobiegać wielu chorobom zakaźnym i ich powikłaniom.
• Prowadzą do powstania swoistej odporności nabytej i pamięci immunologicznej.
• Wysoka wyszczepialność pomaga budować odporność zbiorowiskową i ograniczać rozprzestrzenianie się chorób.
• Szczepienie przeciw grypie należy powtarzać co sezon, ponieważ wirus grypy zmienia się, a ochrona po szczepieniu z czasem słabnie.
• Szczepienia przyczyniły się do eradykacji ospy prawdziwej i znacznego ograniczenia wielu innych chorób zakaźnych.

Mapę z aptekami w których wykonywane są szczepienia znajdziesz pod adresem:
https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/zaszczep-sie-w-aptece

Znajdź najbliższą aptekę Gemini, w której wykonasz szczepienie: Apteki Gemini
Zarezerwuj szczepionkę w wybranej aptece: ReceptaGemini

FAQ – Najczęstsze pytania o szczepienia

Czy szczepienia wzmacniają odporność?

Szczepienia pobudzają układ odpornościowy do wytworzenia swoistej odporności przeciw określonym chorobom. Powstaje również pamięć immunologiczna, która pozwala organizmowi szybciej reagować przy kolejnym kontakcie z patogenem.

Czy można szczepić dziecko kilkoma szczepionkami jednocześnie?

Tak. Podanie kilku szczepionek podczas jednej wizyty nie przeciąża układu odpornościowego dziecka i nie pogarsza jego odpowiedzi immunologicznej.

Czy szczepienia są obowiązkowe w Polsce?

Część szczepień, przede wszystkim u dzieci i młodzieży, jest obowiązkowa i finansowana z budżetu państwa. Pozostałe znajdują się w grupie szczepień zalecanych, których zakres zależy m.in. od wieku i indywidualnego ryzyka zakażenia.

Czy można szczepić osobę z obniżoną odpornością?

Tak, ale schemat szczepień może wymagać indywidualnego dostosowania. Szczepionki żywe są przeciwwskazane w wielu przypadkach niedoborów odporności, dlatego decyzję o szczepieniu powinien podjąć lekarz.

Po jakim czasie po szczepieniu powstaje odporność?

Organizm potrzebuje czasu na wytworzenie odpowiedzi immunologicznej. W przypadku wielu szczepionek pełniejsza ochrona rozwija się w ciągu około 2 tygodni, ale dokładny czas zależy od konkretnego preparatu i schematu szczepienia.

Czy szczepienie przeciw grypie trzeba powtarzać co roku?

Tak. Szczepienie przeciw grypie zaleca się powtarzać co sezon, ponieważ wirus grypy często się zmienia, a ochrona po szczepieniu z czasem słabnie.

Które szczepienia są zalecane dorosłym?

Wśród najważniejszych szczepień zalecanych dorosłym znajdują się m.in. szczepienia przeciw grypie, COVID-19, WZW B, błonicy, tężcowi i krztuścowi, pneumokokom oraz odrze, śwince i różyczce. Dobór szczepień zależy od wieku, stanu zdrowia i indywidualnego ryzyka.

Przeczytaj również:
Czy otyłość może obniżać odporność?
Odporność a choroby autoimmunologiczne
Czy problemy z zajściem w ciążę mogą mieć związek z odpornością?