23
16 lipca 2020

Czym grożą zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej?

Elektrolity odgrywają niezmiernie ważną rolę w utrzymaniu homeostazy prawidłowo funkcjonującego organizmu. Innymi słowy, są niezbędne do życia. Ich rola polega na regulacji pracy serca i układu nerwowego, utrzymaniu odpowiedniej równowagi płynów, dostarczaniu tlenu do tkanek oraz utrzymaniu równowagi kwasowo-zasadowej. Czy można zapobiec zaburzeniom elektrolitowym? Jak je rozpoznać i kiedy szukać pomocy? 

Do jonów obecnych w organizmie należą jony: 

  • sodu (Na),  
  • potasu (K),  
  • wapnia (Ca),  
  • chloru (Cl),  
  • magnezu (Mg),  
  • fosforu (P), 
  • wodorowęglany (HCO).  

Jony są naładowane elektrycznie – ujemnie lub dodatnio. Komórki mięśnia sercowego, tkanki nerwowej i mięśniowej wykorzystują jony w celu utrzymania napięcia elektrycznego w błonie komórkowej. Dzięki potencjałowi elektrycznemu przekazywane są sygnały między komórkami, pozwalające na skurcze mięśni, które umożliwiają ruch, pracę serca oraz przesyłanie impulsów nerwowych.  

Jak powstają zaburzenia gospodarki elektrolitowej? 

Narządem odpowiedzialnym za utrzymanie homeostazy elektrolitowej są głównie nerki z pomocą układu hormonalnego. Odpowiadają one za utrzymanie odpowiedniego stężenia jonów w organizmie wobec zmieniających się warunków. 

Zaburzenia równowagi wodno-elektrolitowej rzadko występują jako schorzenie pierwotne – zwykle związane są z zaburzeniami czynności innych narządów. Do rozwoju objawowych zaburzeń elektrolitowych dochodzi w przypadku: 

  • zmniejszonego/zwiększonego dostarczania i wchłaniania elektrolitów, 
  • zmniejszonego/zwiększonego wydzielania elektrolitów. 

Najpoważniejsze oraz najczęstsze zaburzenia dotyczą jonów sodu i potasu. Najbardziej powszechną przyczyną zaburzeń jest niewydolność nerek. 

Odwodnienie a zaburzenia gospodarki elektrolitowej organizmu 

Zaburzenia gospodarki elektrolitowej – objawy 

Fizjologiczne wahania stężenia jonów w organizmie występują np. w trakcie intensywnego wysiłku fizycznego, kiedy jony sodu i potasu tracone są wraz z wodą w mechanizmie pocenia się.  

Uwaga! Odwodnienie w połączeniu z ciepłem generowanym podczas treningu skutkować może takimi objawami początkowymi jak: 

  • drżenia mięśniowe,   
  • zmęczenie,  
  • bóle głowy,  
  • splątanie,  
  • osłabienie. 

Jeśli wysiłek nie zostanie przerwany w odpowiedzi na pierwsze symptomy, może dojść do wyczerpania cieplnego, a nawet udaru cieplnego

Innymi przyczynami odwodnienia prowadzącego do zaburzeń elektrolitowych są: 

  • uporczywe biegunki, 
  • silne wymioty (np. w przebiegu bulimii), 
  • podeszły wiek (zanik uczucia pragnienia). 

Istotne, by w trakcie wysiłku fizycznego uzupełniać potencjalne niedobory płynami izotonicznymi zawierającymi elektrolity.  

Ciężkie odwodnienie prowadzi do hiponatremii, która w skrajnych przypadkach jest zagrożeniem życia.

Kobieta pije napój izotoniczny

Jakie są najczęstsze przyczyny zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej? 

Sód  

Hipernatremia (stężenie sodu w surowicy >145 mmol/l) to zbyt wysokie stężenie jonów sodu w organizmie. Zwykle związane jest z utratą wody, np. w przebiegu wymiotów, biegunek, pocenia się czy gorączki lub przyjmowaniem zbyt małej ilości płynów (osoby starsze, nieprzytomne, małe dzieci). Zazwyczaj nie wiąże się z nadmiarem jonów sodu, a ze zmniejszeniem ilości wody w organizmie.  

Hiponatremia wiąże się ze zbyt niskim poziomem sodu (stężenie sodu w surowicy <135 mmol/l). Może do niej doprowadzić m.in. 

  • SIADH (zespół nieadekwatnego wydzielania wazopresyny), 
  • utrata sodu wraz z wodą – nasilone biegunki i wymioty, gorączka, silne pocenie się, leki diuretyczne, 
  • niedoczynność tarczycy, 
  • przewlekła niewydolność serca, marskość wątroby z wodobrzuszem, obrzęki nerczycowe, 
  • ostre uszkodzenie nerek, zaawansowana przewlekła choroba nerek, 
  • ciężka hiperglikemia. 

Ciężką hiponatremią określa się stężenie sodu <125 mmol/l. Jest to stan zagrożenia życia! 

Potas  

Hiperkaliemia to zbyt wysokie stężenie potasu w surowicy >5,5 mmol/l. Najczęściej spowodowana jest upośledzeniem wydalania potasu przez nerki w przebiegu m.in. 

  • przewlekłej niewydolności nerek, 
  • hipoaldosteronizmu hiporeninowego,   
  • hiperkaliemii polekowej – ACEI (np. ramipryl, kaptopryl), ARB (np. losartan), blokery receptora aldosteronowego (np. spironolakton, eplerenon), suplementy potasu, niesteroidowe leki przeciwzapalne

Hipokaliemia to zbyt niskie stężenie potasu w surowicy <3,5 mmol/l. Może być spowodowana m.in. przez: 

  • niewystarczającą podaż potasu wraz z pożywieniem, 
  • wymioty, biegunki, 
  • hiperaldosteronizm pierwotny, 
  • diuretyki pętlowe i tiazydowe, glukokortykosteroidy, 
  • leki przeczyszczające, 
  • utratę przez skórę – nadmierne pocenie, oparzenia. 

Ciężka hipokaliemia jest stanem zagrożenia życia! 

Wapń  

Hiperkalcemia to zwiększenie stężenia wapnia w surowicy do >2,75 mmol/l (>11 mg/dl). Najczęściej występuje w przebiegu pierwotnej nadczynności przytarczyc oraz nowotworów.   

Hipokalcemia to zmniejszenie stężenia wapnia w surowicy <2,25 mmol/l (<9 mg/dl). Może być spowodowana m.in. przez: 

  • niedostateczną podaż wapnia wraz z pożywieniem, 
  • niedoczynność przytarczyc, 
  • diuretyki pętlowe, 
  • ostre zapalenie trzustki. 
  • niedobór witaminy D

Ciężkie niedobory elektrolitów mogą prowadzić do poważnych komplikacji, a nawet zgonu. Duże, objawowe nadmiary elektrolitów, szczególnie u osób z niewydolnością nerek, mogą wymagać eliminacji poprzez dializę.  

Jakie są objawy zaburzeń elektrolitowych? 

Objawy zależą od stanu ogólnego i wieku pacjenta, przewlekłości schorzenia i chorób towarzyszących. Im większe odchylenie stężenia jonów, tym objawy są zazwyczaj (ale nie zawsze, szczególnie gdy zaburzenie rozwija się powoli!) bardziej nasilone i groźne. 

Zaburzone stężenia elektrolitów mogą prowadzić do: 

  • zaburzeń rytmu serca, 
  • osłabienia, 
  • drżeń mięśniowych, 
  • spadku lub wzrostu ciśnienia krwi, 
  • splątania, 
  • drgawek, 
  • drętwienia, 
  • zaburzeń układu nerwowego (nadmierne uczucie senności), 
  • nadmiernego uczucia zmęczenia, 
  • skurczy mięśni. 

W przypadku zaobserwowania nasilonych objawów neurologicznych, zwłaszcza u osób w podeszłym wieku, konieczna jest konsultacja lekarska.  

Jak sprawdzić poziom elektrolitów? 

Badanie poziomu elektrolitów, inaczej jonogram, jest niedrogie i powszechnie dostępne w laboratoriach medycznych. Oznaczenie stężenia jonów w surowicy można wykonać w każdym laboratorium odpłatnie lub – w niektórych placówkach – ze skierowaniem od lekarza rodzinnego.  

Przeczytaj również:
Czym jest jonogram i kiedy się go wykonuje?

Źródła: 

  1. Kokot F., Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej w: Interna Szczeklika 2019, wyd. Medycyna Praktyczna, Kraków. 
  2. Kokot F., Bułanowski M., Ficek R., Gospodarka wodno-elektrolitowa i kwasowo-zasadowa w stanach fizjologii i patologii, 2005, PZWL Wydawnictwo Lekarskie.

Odpowiedzi na pytania naszych czytelników

Premenopauza – co to takiego?

Prawdopodobnie wystąpił u Pani okres premenopauzy, który może pojawić się nawet na 10 lat przed całkowitym ustaniem miesiączkowania. Podczas premenopauzy…

Zobacz więcej

Czkawka u płodu – czy jest się czego obawiać?

Kobieta zaczyna odczuwać ruchy dziecka w łonie zwykle między 18. a 22. tygodniem ciąży. Inne niż zazwyczaj rytmiczne drgania czy…

Zobacz więcej

Jak zmyć hennę z brwi, skóry i włosów?

Henna to naturalny barwnik otrzymywany z pędów i liści tropikalnej rośliny – lawsonii bezbronnej. Ze względu na właściwości koloryzujące znalazła…

Zobacz więcej

Strach przed kontaktem z innymi – czy to fobia?

Opisywane objawy mogą wskazywać na występowanie fobii społecznej. Jest to rodzaj zaburzenia lękowego, które polega na występowaniu niepokoju podczas interakcji…

Zobacz więcej

Cykl miesiączkowy – jak obliczyć jego długość?

Aby określić, czy miesiączka występuje regularnie, potrzebne są informacje z poprzednich cykli. Jeśli nie posiada Pani takich informacji, warto rozpocząć…

Zobacz więcej

Zapalenie pęcherza moczowego na wakacjach

Okres letni i wakacyjne wyjazdy sprzyjają wystąpieniu infekcji dolnych dróg moczowych. Ból i dyskomfort przy oddawaniu moczu, a także częste…

Zobacz więcej

Ile wody dziennie powinno się wypijać?

Bardzo precyzyjne zalecenia dla poszczególnych grup wiekowych i płci wydał Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA, European Food Safety Authority).…

Zobacz więcej

Bisocard i Lokren – czy można je łączyć?

Nie należy stosować łącznie leków Bisocard i Lokren, ponieważ zawierają one substancje czynne o takim samym mechanizmie działania. Ich łączne…

Zobacz więcej

Zostaw komentarz

Dziękujemy za Twoje pytanie!
Postaramy się udzielić odpowiedzi w jak najkrótszym czasie :)
Dziękujemy!
Twój adres e-mail został dodany do newslettera :)