Zaparcia. Co na nie stosować?

Czym są zaparcia? 

Zaparcia to stosunkowo częsta i nawracająca dolegliwość przewodu pokarmowego.

Możemy o niej mówić, gdy występuje przynajmniej jeden z poniższych objawów:

• wypróżniamy się mniej niż 3 razy w tygodniu,
• stolec ma twardą konsystencję,
• wypróżnieniom towarzyszy ból i duży wysiłek,
• odczuwamy niecałkowite wypróżnienie.  

Przy zaparciach często cierpimy również na wzdęcia, uczucie pełności, mdłości, a nawet zawroty głowy. U dzieci dodatkowymi objawami są rozdrażnienie, brak apetytu i osłabienie. 

Zaparcia dzielimy na:

• ostre – mogą trwać kilka dni,
• przewlekłe – trwają powyżej 3 miesięcy i często nasilają się z czasem.

Ze względu na przyczyny wyróżniamy zaparcia pierwotne i wtórne. 

Zaparcia pierwotne (funkcjonalne lub idiopatyczne) występują w ponad 90% przypadków i mają nieznaną przyczynę. Wynikają z zaburzeń funkcjonowania jelita grubego, dna miednicy lub odbytu (zaparcia czynnościowe). Występują także w zaparciowej postaci zespołu jelita drażliwego.  

Przyczynami zaparć wtórnych są czynniki środowiskowe lub biologiczne: 

• styl życia – dieta oraz wypijanie zbyt małej ilości wody, brak aktywności fizycznej,  
• stosowane leki:
  • wpływające na motorykę przewodu pokarmowego i przeciwbiegunkowe (np. loperamid, hioscyna, drotaweryna),
  • przeciwbólowe (np. NLPZ, opioidy),
  • hipotensyjne (np. beta blokery, diuretyki, sartany, antagoniści wapnia, klonidyna),
  • przeciwhistaminowe (np. hydroksyzyna),
  • w chorobie Parkinsona (np. bromokryptyna, biperyden, selegilina),
  • przeciwdepresyjne (np. amitryptylina, sertralina),
  • neuroleptyczne (np. klozapina, haloperidol),
  • przeciwdrgawkowe (np. karbamazepina, kwas walproinowy),
  • zawierające sole mineralne (np. żelazo, glin, węgiel, bizmut),
  • doustne środki antykoncepcyjne,
  • przeczyszczające w zbyt dużych dawkach; 
• współistniejące choroby:
  • neurologiczne (np. choroba Parkinsona, demencja, stwardnienie rozsiane),
  • psychiczne (np. depresja, bulimia),
  • endokrynologiczne i metaboliczne (np. niedoczynność tarczycy, cukrzyca),
  • przewodu pokarmowego (np. choroba Leśniowskiego-Crohna, hemoroidy, szczelina odbytu, nowotwory jelita grubego, wypadanie odbytnicy),
  • choroby miednicy mniejszej (np. guzy jajnika i macicy, endometrioza); 
• ciąża. 

Jeśli zaparciom towarzyszą takie objawy jak krew w stolcu, niezamierzone chudnięcie, gorączka, wymioty czy rozdęcie i ból brzucha, może to świadczyć o poważnych przyczynach dolegliwości (np. raku jelita grubego).  

Ile dni można nie mieć wypróżnienia?

Nie ma jednej prawidłowej częstotliwości wypróżnień dla każdego. U części osób występują one codziennie, u innych kilka razy w tygodniu. Mniej niż 3 wypróżnienia w tygodniu może być jednym z objawów zaparcia, szczególnie jeśli towarzyszy temu twardy stolec, wysiłek podczas wypróżniania lub uczucie niepełnego wypróżnienia.

Brak wypróżnienia przez 3 dni nie zawsze oznacza zaparcie, ale jeśli problem się powtarza, przedłuża lub towarzyszą mu dodatkowe niepokojące objawy, warto skonsultować się z lekarzem.

Czytaj też:
Najlepsze czopki na hemoroidy. Ranking

Domowe sposoby na zaparcia

Zwróć uwagę na dietę 

Jakość i ilość spożywanych pokarmów ma ogromny wpływ na zdrowie, w tym również pracę jelit. Sięgaj po dużo warzyw, owoców i roślin strączkowych. Unikaj natomiast żywności przetworzonej, produktów smażonych i zawierających białą mąkę.

Wpływ na regularność wypróżnień ma także regularność posiłków. Zadbaj o to, by jeść w regularnych odstępach czasu.

Jednym ze złotych środków na zaparcia jest błonnik pokarmowy. Wprowadzenie go do codziennej diety i stopniowe zwiększanie jego ilości wpłynie pozytywnie na pracę jelit.

Błonnik pokarmowy to pozostałość komórek roślinnych (celuloza, pektyny, woski), które nie ulegają trawieniu w przewodzie pokarmowym, przez co zwiększają objętość mas kałowych i prowadzą do przyspieszenia pasażu jelitowego.

Błonnik znajdziesz w:

• nasionach lnu,
• suszonych owocach (śliwki, jabłka, morele),
• otrębach pszennych,
• płatki owsianych i jaglanych,
• migdałach,
• zielonych warzywach. 

Błonnik jest również dostępny w postaci preparatów zawierających nasiona babki płesznik lub babki jajowatej. Po kontakcie z wodą zwiększają one swoją objętość i pomagają zwiększyć uwodnienie oraz objętość stolca, co może ułatwiać wypróżnienie. Podczas ich stosowania należy przyjmować odpowiednią ilość płynów.

U niektórych osób występuje nietolerancja na błonnik. Objawia się ona wzdęciami, przelewaniem w brzuchu, wiatrami i kurczowym bólem brzucha. Powinny one wówczas zmniejszyć jego dzienną porcję lub zastosować preparaty o działaniu hydrofilnym (np. z babki płesznik). 

Zadbaj o odpowiednią ilość płynów 

Odpowiednia ilość wypijanych płynów to kolejny czynnik regulujący pracę wielu układów i narządów, w tym układu pokarmowego. Pij codziennie przynajmniej 2,5 l, czyli 8 szklanek najlepiej niegazowanej wody. Płyny wpływają na odpowiednią wilgotność spożywanego jedzenia, przez co jest on szybciej przesuwany i wydalany. 

Jeśli wiesz, że do tej pory piłeś za mało wody, zwiększaj ją stopniowo, małymi łykami. Miej zawsze obok siebie szklankę wody, aby łatwiej wprowadzić zdrowy nawyk. Możesz skorzystać również z aplikacji na telefon, która przypomina o regularnym piciu wody. 

Bądź aktywny

Brak ruchu obniża metabolizm i osłabia pracę jelit, natomiast regularne ćwiczenia fizyczne (zwłaszcza mięśni brzucha) wpływają na prawidłowy pasaż jelitowy. Warto je wprowadzić jako codzienny nawyk, dopasowany do indywidualnych możliwości. 

Dodatkowo w przypadku przewlekłych zaparć zaleca się trening defekacji, czyli ćwiczenia nawyku wypróżniania. Codziennie rano staraj się wypróżnić. Na początku rytuał ten może nie przynosić efektu, ale po pewnym czasie organizm powinien się przyzwyczaić. Ważne jest także niewstrzymywanie parcia na stolec, ponieważ może to zahamować odruch wypróżniania i prowadzić do nawracających zaparć. 

Leki na zaparcia

Preparaty o działaniu osmotycznym na zaparcia

To tzw. leki I rzutu w leczeniu zaparć i podobnie jak niefarmakologiczne metody nie przynoszą natychmiastowego efektu. Upłynniają one lub rozluźniają masy kałowe, co ułatwia wypróżnianie. Przy stosowaniu tych leków pij dużo wody, ponieważ istnieje duże ryzyko odwodnienia. Mogą być stosowane u kobiet w ciąży, z czego laktuloza jest lekiem bardziej preferowanym. 

Do preparatów osmotycznych należą:

Makrogole – polimery glikolu polietylenowego (PEG), które zatrzymują wodę w jelicie, zwiększając uwodnienie i objętość stolca, dzięki czemu ułatwiają wypróżnienie. Dostępne są m.in. w postaci proszku do sporządzania roztworu doustnego. Działają zwykle po 1–3 dniach stosowania. Preparaty są na ogół dobrze tolerowane, choć u niektórych osób mogą wystąpić wzdęcia, gazy, nudności lub biegunka.

Laktuloza – dostępna w postaci syropu. Zwiększa ilość wody w jelicie, dzięki czemu zmiękcza stolec i ułatwia wypróżnienie. Efekt pojawia się zwykle po 1–3 dniach stosowania. Może być stosowana również u niemowląt, a dawkowanie w tej grupie wiekowej powinno być ustalone zgodnie z informacjami dotyczącymi konkretnego preparatu.

Siarczan magnezu – stosowany w doustnych roztworach. Preparat nie jest zalecany u osób z niewydolnością nerek, niedrożnością jelit, hipotonią (znacznym niedociśnieniem tętniczym), miastenią i uszkodzeniem mięśnia sercowo-naczyniowego. Utrudnia wchłanianie niektórych leków (np. tetracyklin, warfaryny, bisfosfonianów). Przed zastosowaniem kolejnego leku należy zastosować ok. 3-godzinną przerwę. U kobiet ciężarnych i karmiących może być przyjmowany tylko pod kontrolą lekarza. 

Czopki glicerolowe – efekt działania występuje po 15-60 minutach stosowania. U dzieci poniżej roku, kobiet w ciąży i karmiących piersią (a także planujących ciążę przed zastosowaniem należy skonsultować się z lekarzem. Preparaty te mogą powodować podrażnienie odbytu.

Wlewki doodbytnicze – działają miejscowo i mogą wywołać wypróżnienie w krótkim czasie. Preparaty zawierające fosforany stosuje się przede wszystkim do oczyszczania jelita grubego przed badaniami diagnostycznymi lub zabiegami chirurgicznymi. Efekt przeczyszczający pojawia się zwykle po około 5 minutach. W przypadku konkretnych preparatów należy przestrzegać ograniczeń dotyczących wieku i przeciwwskazań.

Leki pobudzające (drażniące) na zaparcia 

Leki z tej grupy pobudzają ruchy jelita grubego i ułatwiają przesuwanie jego zawartości. Stosuje się je zwykle wtedy, gdy inne metody leczenia zaparć nie przynoszą wystarczającej poprawy. Przy dłuższym stosowaniu warto skonsultować ich wybór z lekarzem lub farmaceutą.

Bisakodyl – dostępny w postaci tabletek i czopków. Pobudza perystaltykę jelita grubego i zwiększa ilość wody w jego świetle, ułatwiając wypróżnienie. Po podaniu doustnym działa zwykle po 6–12 godzinach, natomiast po zastosowaniu czopka efekt pojawia się szybciej.

Pikosiarczan sodu – dostępny w postaci tabletek, kropli i saszetek. Pobudza perystaltykę jelita grubego i ułatwia wypróżnienie. Zwykle zaczyna działać po 6–12 godzinach. U dzieci poniżej 5. roku życia oraz podczas stosowania antybiotyków o szerokim spektrum działania może być nieskuteczny.

Preparaty ziołowe na zaparcia (liść senesu, kora kruszyny, korzeń rzewienia, alona) – pobudzają pracę jelita grubego, a efekt ich działania pojawia się zwykle po 8–12 godzinach. Nie powinny być stosowane długotrwale ani w okresie ciąży i karmienia piersią. Bez konsultacji lekarskiej mogą być stosowane powyżej 12. roku życia.

Olej rycynowy – to tradycyjny lek roślinny, jednak jego działanie nie jest dobrze udokumentowane. Nie powinien być stosowany u ciężarnych, w przypadku chorób zapalnych przewodu pokarmowego oraz u dzieci poniżej 12 lat.  

Leki zmiękczające masy kałowe i środki poślizgowe 

Dokuzynian sodowy – dostępny w postaci kapsułek i czopków. Zwiększa ilość wody w jelicie, dzięki czemu zmiękcza stolec i ułatwia wypróżnienie. Powinien być stosowany doraźnie, nie dłużej niż przez tydzień. Najczęstsze działania niepożądane to ból brzucha, biegunka i skurcze.

Parafina ciekła – zmiękcza masy kałowe i ułatwia ich przesuwanie przez jelita. Należy stosować ją ostrożnie u osób leżących i z refluksowym zapaleniem przełyku, ponieważ przedostanie się parafiny do dróg oddechowych może prowadzić do poważnych powikłań. Może również ograniczać wchłanianie niektórych leków i witamin.

Probiotyki na zaparcia  

Stosowanie tego typu preparatów w leczeniu zaparć jest uwarunkowane od wieku. Działanie w tej dolegliwości wykazują jedynie szczepy Bifidobacterium i rekomendowane są tylko dla osób starszych, gdyż tylko w tej grupie wiekowej udowodniono ich skuteczność w leczeniu zaparć. Dostępne dotychczasowe dane dotyczące stosowania probiotyków (i/lub prebiotyków) w leczeniu przewlekłych zaparć są niewystarczające, aby zalecać je do regularnego stosowania.

Problemy z wypróżnianiem to dolegliwość występująca niezależnie od wieku, dokuczliwa, a gdy występuje dłuższy czas, może prowadzić do poważnych schorzeń. Jeśli zaparcia występują sporadycznie albo są nawracające, przede wszystkim warto przyjrzeć się nawykom żywieniowym i stylowi życia, by w razie potrzeby je zmodyfikować. Istnieją także bezpieczne sposoby farmakologiczne, którymi można się wspomóc w leczeniu zaparć. Pamiętaj, by przed ich zastosowaniem skonsultować się z farmaceutą lub przeczytać ulotkę, bo wiele z tych preparatów można przyjmować tylko doraźnie.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o zaparcia

Czy zaparcia mogą powodować ból brzucha?

Tak. Zaparciom mogą towarzyszyć bóle i uczucie pełności w jamie brzusznej, a także wzdęcia.

Czy stres może powodować problemy z wypróżnianiem?

Tak. Stres i czynniki psychologiczne mogą wpływać na pracę jelit i sprzyjać zaparciom.

Czy zaparcia mogą występować w ciąży?

Tak. Zaparcia są częstym problemem w ciąży oraz w okresie po porodzie. Jeśli dolegliwości są nasilone lub utrzymują się, warto skonsultować sposób postępowania z lekarzem.

Czy kawa pomaga na wypróżnienie?

U części osób kawa może pobudzać perystaltykę jelit i wywoływać potrzebę wypróżnienia. Nie jest jednak uniwersalnym sposobem leczenia zaparć.

Czy zaparcia mogą prowadzić do hemoroidów?

Długotrwałe zaparcia i silne parcie podczas wypróżniania mogą sprzyjać powstawaniu lub nasilaniu dolegliwości związanych z hemoroidami.

Czy można zapobiegać zaparciom?

Tak. Regularna aktywność fizyczna, odpowiednia dieta, nawodnienie i niewstrzymywanie potrzeby wypróżnienia mogą pomóc zmniejszyć ryzyko ich występowania.

Przeczytaj również:
Zespół jelita drażliwego (IBS). Jak go leczyć?