Jelito grube. Budowa, funkcje i najczęstsze choroby

Z tego artykułu dowiesz się m.in.:

• Jak zbudowane jest jelito grube, gdzie się znajduje i jakie pełni funkcje?
• Jaką długość ma jelito grube i jakie są jego poszczególne odcinki?
• Gdzie może pojawiać się ból jelita grubego i jakie objawy powinny wzbudzić niepokój?
• Jakie są najczęstsze choroby jelita grubego, jak wygląda ich diagnostyka i jak dbać o zdrowie jelit?

Jelito grube – anatomia i położenie 

Jelito grube znajduje się między jelitem cienkim a odbytem. Rozpoczyna się w prawej dolnej części jamy brzusznej, gdzie końcowy odcinek jelita cienkiego łączy się z kątnicą poprzez zastawkę krętniczo-kątniczą. Następnie biegnie ku górze po prawej stronie brzucha, przechodzi poprzecznie pod żołądkiem i kieruje się w dół po lewej stronie, aby ostatecznie przejść w esicę i odbytnicę. 

Charakterystyczna budowa jelita grubego pozwala na stopniowe zagęszczanie i przesuwanie treści jelitowej. Jego ściana składa się z kilku warstw, w tym błony śluzowej, podśluzowej i mięśniowej. Skurcze mięśniówki odpowiadają za mieszanie zawartości jelita oraz jej transport w kierunku odbytnicy. 

Czytaj też:
Zespół jelita drażliwego (IBS). Jak go leczyć?

Jakie są odcinki jelita grubego? 

Poszczególne odcinki jelita grubego różnią się położeniem i pełnionymi zadaniami.

Wyróżnia się: 

• kątnicę (jelito ślepe) – początkowy odcinek położony w prawej dolnej części brzucha. Łączy się z nim wyrostek robaczkowy, zawierający liczne skupiska tkanki limfatycznej,
• okrężnicę – jej część wstępująca biegnie ku górze, poprzeczna przecina jamę brzuszną, a zstępująca kieruje się w dół po lewej stronie. Ostatnim fragmentem okrężnicy jest esica,
• odbytnicę – końcowy odcinek, w którym gromadzi się stolec przed wypróżnieniem. Przechodzi ona w kanał odbytu. 

Przeciętna długość jelita grubego wynosi około 1,3–1,5 m, choć występują różnice osobnicze. Jest ono znacznie krótsze od jelita cienkiego, ale ma większą średnicę, wynoszącą zwykle około 5–8 cm. 

Jakie funkcje pełni jelito grube? 

Podstawowe funkcje jelita grubego wiążą się z odzyskiwaniem wody, zagęszczaniem treści jelitowej oraz przygotowaniem jej do wydalenia. To jednak nie wszystkie zadania tego odcinka przewodu pokarmowego.

Do najważniejszych należą: 

• wchłanianie wody i elektrolitów – pozwala odzyskać znaczną część wody obecnej w treści docierającej z jelita cienkiego i zapobiegać jej nadmiernej utracie,
• formowanie i transport stolca – niestrawione resztki pokarmowe stopniowo się zagęszczają, a ruchy jelita przesuwają je w kierunku odbytnicy,
• udział w fermentacji – bakterie jelitowe rozkładają część składników, które nie zostały strawione w jelicie cienkim, w tym niektóre frakcje błonnika,
• magazynowanie i wydalanie stolca – odbytnica umożliwia czasowe gromadzenie mas kałowych, a mechanizmy nerwowo-mięśniowe uczestniczą w kontroli wypróżniania. 

Szczególne znaczenie ma mikrobiota, czyli ogół mikroorganizmów zasiedlających przewód pokarmowy. Jelito grube jest miejscem ich największego zagęszczenia. W wyniku fermentacji błonnika powstają m.in. krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, w tym maślan, stanowiący ważne źródło energii dla komórek nabłonka jelitowego. Mikrobiota uczestniczy również w utrzymaniu bariery jelitowej i oddziałuje na funkcjonowanie układu odpornościowego. 

Gdzie boli jelito grube i jakie objawy mogą wskazywać na jego choroby? 

Osoby doświadczające dolegliwości często zastanawiają się, gdzie boli jelito grube. Ból może występować w różnych częściach brzucha, zależnie od lokalizacji i przyczyny problemu. Przykładowo zapalenie uchyłków esicy często powoduje ból w lewym podbrzuszu, natomiast dolegliwości związane z kątnicą mogą być odczuwane po prawej stronie. 

Sam ból nie jest jednak wystarczającą wskazówką diagnostyczną. Objawy bólu jelita grubego warto rozpatrywać łącznie z innymi zmianami dotyczącymi pracy przewodu pokarmowego.

Do sygnałów, które mogą towarzyszyć chorobom tego odcinka, należą: 

• zmiana rytmu wypróżnień – utrzymujące się biegunki, zaparcia lub naprzemienne występowanie obu dolegliwości,
• zmiana wyglądu stolca – zwłaszcza obecność krwi, zwiększonej ilości śluzu lub wyraźna zmiana jego konsystencji,
• wzdęcia i uczucie rozpierania – mogą współwystępować z bólem brzucha i zaburzeniami wypróżniania,
• bolesne parcie na stolec – niekiedy połączone z uczuciem niepełnego wypróżnienia,
• objawy ogólne – niezamierzona utrata masy ciała, osłabienie, gorączka lub niedokrwistość. 

Szczególnej uwagi wymagają krew w stolcu, utrzymująca się zmiana rytmu wypróżnień oraz niewyjaśnione chudnięcie. Nagły, silny ból brzucha, zwłaszcza z wymiotami lub zatrzymaniem gazów i stolca, wymaga pilnej oceny lekarskiej.

Najczęstsze choroby jelita grubego 

Choroby jelita grubego obejmują zarówno zaburzenia czynnościowe, jak i schorzenia zapalne, strukturalne czy nowotworowe. Mogą powodować podobne dolegliwości, mimo że różnią się mechanizmem powstawania i wymagają odmiennego postępowania. 

Zespół jelita drażliwego 

Zespół jelita drażliwego (IBS) jest zaburzeniem interakcji jelitowo-mózgowej. Charakteryzuje się nawracającym bólem brzucha związanym z wypróżnianiem oraz zmianą częstotliwości lub konsystencji stolca. U części pacjentów dominują biegunki, u innych zaparcia, a niekiedy obie dolegliwości występują naprzemiennie. 

Uchyłki jelita grubego 

Uchyłki jelita grubego to niewielkie uwypuklenia ściany jelita, występujące szczególnie często u osób starszych. Zwykle nie powodują objawów, jednak w przypadku ich zapalenia może pojawić się ból brzucha, najczęściej po lewej stronie, gorączka oraz zmiana rytmu wypróżnień.

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego 

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego należy do nieswoistych chorób zapalnych jelit. Proces zapalny obejmuje błonę śluzową okrężnicy i odbytnicy, a choroba zwykle przebiega z okresami zaostrzeń i remisji. Typowe objawy to biegunki z domieszką krwi, parcie na stolec, bóle brzucha oraz osłabienie. 

Polipy i rak jelita grubego 

Polipy są zmianami uwypuklającymi się do światła jelita. Wiele z nich ma charakter łagodny, jednak niektóre mogą z czasem przekształcić się w nowotwór złośliwy. Zarówno polipy, jak i wczesny rak jelita grubego mogą długo nie powodować dolegliwości. Dlatego tak ważne są badania przesiewowe, umożliwiające wykrycie zmian przed wystąpieniem objawów. 

Jak wygląda diagnostyka chorób jelita grubego?

Wybór badań zależy od charakteru dolegliwości, czasu ich trwania, wieku pacjenta oraz występowania objawów alarmowych. Diagnostykę rozpoczyna wywiad i badanie fizykalne. Następnie lekarz może zalecić badania laboratoryjne, badania kału lub ocenę jelita metodami endoskopowymi.

W zależności od podejrzewanej przyczyny wykorzystuje się m.in.: 

• morfologię krwi i CRP – pomagają wykryć niedokrwistość oraz ocenić obecność stanu zapalnego
• test na krew utajoną w kale – pozwala wykryć niewidoczne gołym okiem ślady krwi. Test immunochemiczny FIT jest wykorzystywany m.in. w badaniach przesiewowych raka jelita grubego,
• kalprotektynę w kale – marker stanu zapalnego jelit, pomocny m.in. w różnicowaniu nieswoistych chorób zapalnych jelit i zespołu jelita drażliwego,
• badania mikrobiologiczne kału – wykonywane w przypadku podejrzenia zakażenia przewodu pokarmowego. 

Szczególne znaczenie ma kolonoskopia, która umożliwia bezpośrednie obejrzenie błony śluzowej jelita grubego, pobranie wycinków do badania histopatologicznego oraz usunięcie niektórych polipów. W określonych sytuacjach diagnostykę uzupełnia się również o USG jamy brzusznej, tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny. 

Jak dbać o jelito grube? 

Prawidłowe funkcjonowanie jelit wspierają przede wszystkim codzienne nawyki. Znaczenie ma dieta dostarczająca odpowiedniej ilości błonnika, regularna aktywność fizyczna i właściwe nawodnienie. Warto również ograniczać spożycie przetworzonego mięsa i alkoholu oraz unikać palenia tytoniu. 

Nie wszystkie choroby jelita grubego można jednak powstrzymać poprzez zmianę stylu życia. Dlatego ważne są także badania przesiewowe w kierunku raka jelita grubego, wykonywane zgodnie z aktualnymi zaleceniami. Z kolei pojawienie się krwi w stolcu, niewyjaśnionej utraty masy ciała czy utrzymujących się zaburzeń wypróżniania powinno skłonić do konsultacji lekarskiej.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o jelito grube

Jakie są objawy chorób jelita grubego?

Do typowych objawów należą ból brzucha, wzdęcia, biegunki, zaparcia i zmiana rytmu wypróżnień. Krew w stolcu, niezamierzona utrata masy ciała lub utrzymujące się dolegliwości wymagają konsultacji lekarskiej.

Ile metrów ma jelito grube?

Jelito grube ma przeciętnie około 1,3–1,5 m długości, choć jego długość może różnić się u poszczególnych osób.

Jak zbudowane jest jelito grube?

Jelito grube składa się z kątnicy, okrężnicy i odbytnicy, która przechodzi w kanał odbytu. Okrężnica obejmuje część wstępującą, poprzeczną, zstępującą oraz esicę.

Jak wygląda jelito grube?

Jelito grube jest szersze, ale krótsze od jelita cienkiego. Jego ściana tworzy charakterystyczne uwypuklenia, nazywane haustrami.

Jakie są objawy problemów z jelitem grubym?

Problemy z jelitem grubym mogą powodować ból brzucha, wzdęcia, zaparcia, biegunki i uczucie niepełnego wypróżnienia. Objawy zależą od przyczyny, dlatego utrzymujące się dolegliwości warto skonsultować z lekarzem.

Jakie bakterie występują w jelicie grubym?

W jelicie grubym żyje wiele gatunków bakterii tworzących mikrobiotę jelitową. Uczestniczą one m.in. w fermentacji błonnika, produkcji krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych i wspieraniu bariery jelitowej.

Jakie choroby jelita grubego występują najczęściej?

Do najczęstszych chorób i zaburzeń należą zespół jelita drażliwego, uchyłkowatość jelita grubego, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, polipy oraz rak jelita grubego. Mogą powodować podobne objawy, ale wymagają odmiennego postępowania.

Przeczytaj również:
Rak jelita grubego. Jakie objawy o nim świadczą?