Zachłystowe zapalenie płuc. Czym jest i jak się objawia?

Jak dochodzi do zachłystowego zapalenia płuc?

O zapaleniu płuc mówimy, gdy dochodzi do zajęcia miąższu płuc w postaci nacieku komórek zapalnych i wysięku w pęcherzykach płucnych. 

Zachłystowe zapalenie płuc to proces zapalny dolnych dróg wywołany zachłyśnięciem, czyli dostaniem się (aspiracją) ciała obcego, np. jedzenia, picia, treści żołądka do dróg oddechowych. Wraz z zaaspirowaną treścią do płuc dostają się bakterie przebywające w przewodzie pokarmowym i górnych drogach oddechowych (jamie ustnej, gardle, żołądku) i to one odpowiadają za rozwój zapalenia płuc.

W przypadku dostania się do dolnych dróg oddechowych kwasu żołądkowego, kwasów żółciowych lub innych substancji drażniących, może dochodzić dodatkowo do chemicznego zapalenia płuc, zwanego również zespołem Mendelsona, czyli odpowiedzi zapalnej na szkodliwe substancje chemiczne. Warto zwrócić też uwagę, że nie każda aspiracja od razu wywołuje zapalenie płuc, jak chociażby dostanie się niewielkiej ilości treści zawartej w przewodzie pokarmowym podczas snu. Zawdzięczamy to sprawnym mechanizmom obronnym dróg oddechowych takim jak odruch kaszlowy, ruchy rzęsek nabłonka dróg oddechowych czy obecność komórek odpornościowych.

Czytaj też:
Zapalenie płuc. Jak się objawia?

Przyczyny zachłystowego zapalenia płuc

Za zachłystowe zapalenie płuc odpowiadają bakterie tlenowe i beztlenowe stanowiące florę przewodu pokarmowego i nosogardła, które dostają się do płuc razem z zaaspirowanym materiałem.

Warto wspomnieć, że do wystąpienia zachłystowego zapalenia płuc może przyczyniać się stosowanie leków zmniejszających wydzielanie kwasu żołądkowego, takich jak inhibitory pompy protonowej (np. omeprazol, pantoprazol) czy antagoniści receptora histaminowego typu 2 (np. famotydyna) stosowanych powszechnie na refluks i związaną z nim zgagę. Niestety obniżona kwaśność treści żołądkowej sprzyja namnażaniu bakterii, a sam refluks ułatwia zachłyśnięcie się zawartością żołądka. 

Do rozwoju zachłystowego zapalenia płuc wywołanego przez bakterie beztlenowe predysponują choroby przyzębia, próchnica zębów oraz zmiany nowotworowe zlokalizowane w obrębie jamy ustnej, gardła lub dróg oddechowych.

Kto jest narażony na zachłystowe zapalenie płuc?

Główne czynniki ryzyka rozwoju zachłystowego zapalenia płuc będą związane z:

• zaburzeniem procesu połykania (zarówno na podłożu czynnościowym, jak i strukturalnym),
• upośledzeniem mechanizmów obronnych (m.in. odruchu kaszlowego),
• cofaniem treści pokarmowej z żołądka,
• nadmiernym rozwojem flory bakteryjnej w górnej części przewodu pokarmowego.

Zatem na zachłystowe zapalenie płuc są narażone osoby:

• w podeszłym wieku,
• długotrwale przebywające w pozycji leżącej na plecach,
• z zaburzeniami świadomości, m.in. na skutek urazu głowy, udaru mózgu, stanów drgawkowych, stosowanych leków i używek,
• z przewlekłymi chorobami neurologicznymi, np. chorobą Parkinsona, otępieniem, stwardnieniem rozsianym, stwardnieniem zanikowym bocznym, miastenią,
• chore na inne choroby przewlekłe, np. cukrzycę, przewlekłą obturacyjną chorobę płuc (POChP),
• chore na nowotwory okolic głowy i szyi oraz przełyku,
• z wadami anatomicznymi przełyku jak przetoka tchawiczo-przełykowa czy uchyłki przełyku,
• u których występuje refluks żołądkowo-przełykowy lub wymioty,
• przyjmujące leki opioidowe, przeciwpsychotyczne, przeciwdepresyjne czy poddawane znieczuleniu,
• nadużywające alkoholu i przyjmujące narkotyk.

Z przedstawionej listy wynika, że zachłystowe zapalenie płuc będzie dotyczyć najczęściej pacjentów leżących, starszych, z chorobami przewlekłym i nierzadko objętych opieką paliatywną. Należy jednak pamiętać, że do zachłystowego zapalenia płuc może dojść w wyniku przypadkowego zakrztuszenia połykaną treścią także u osób zdrowych.

Objawy zachłystowego zapalenia płuc

Zachłystowe zapalenie płuc może mieć bardzo różny przebieg – od słabo wyrażonych objawów po ciężką niewydolność oddechową. Pierwsze objawy mogą pomawiać się w ciągu kilku godzin a nawet kilku dni od wystąpienia zachłyśnięcia.

Możliwe symptomy zachłystowego zapalenia płuc to:

• kaszel z odkrztuszaniem ropnej plwociny,
• gnilny zapach plwociny w zakażeniu beztlenowcami,
• apatia i osłabienie,
• gorączka i dreszcze,
• bóle mięśni,
• ból w klatce piersiowej,
• duszność,
• przyspieszenie oddechu i akcji serca,
• sinica.

W przypadku chemicznego zaplenia płuc objawy pojawiają się wcześniej – zazwyczaj od kilku minut do kilku godzin i są silniej wyrażone. W tej sytuacji może wystąpić kaszel z odkrztuszaniem różowo podbarwionej lub pienistej plwociny czy skurcz głośni z towarzyszącym stridorem wdechowym (głośny świszczący dźwięk) i dusznością.

Jak rozpoznać zachłystowe zapalenie płuc?

Do lekarza należy zgłosić się po poważnym incydencie zakrztuszenia, w tym, gdy doszło do niego u osób w podeszłym wieku czy przewlekle chorych oraz gdy wystąpią jakiekolwiek niepokojące objawy.

Lekarz ustala rozpoznanie na podstawie informacji o ewentualnym zachłyśnięciu, obecności czynników predysponujących do jego wystąpienia, objawów występujących u pacjenta i wyników badań dodatkowych, w tym obrazu zdjęcia radiologicznego czy badań mikrobiologicznych.

Pamiętaj, że obraz kliniczny zachłystowego zapalenia płuc jest niecharakterystyczny i w przypadku niezauważenia incydentu zakrztuszenia się (np. u dziecka czy osoby starszej będącej pod twoją opieką) może nie być możliwe jego rozróżnienie od innych bakteryjnych zapaleń płuc.

Leczenie zachłystowego zapalenia płuc

Podstawą leczenia zachłystowego zapalenia płuc jest stosowanie antybiotyków. Jedynie u osób po zachłyśnięciu z prawidłowym obrazem na zdjęciu RTG płuc (zmiany mogą nie być widoczne od razu) oraz łagodnymi objawami, czasem lekarz może zalecić tylko obserwację, bez włączenia antybiotyku. 

W przypadku ciężkiego przebiegu choroby i/lub nieprawidłowości w obrazie radiologicznym płuc antybiotykoterapia powinna być wdrożona jak najszybciej. 

W wyborze antybiotyku lekarz uwzględnia:

• miejsce przebywania pacjenta (dom lub szpital),
• ryzyko zakażenia bakteriami opornymi na antybiotyki i beztlenowymi,
• wcześniej stosowaną antybiotykoterapię,
• obecność ewentualnych alergii na leki. 

U pacjentów bez schorzeń towarzyszących lekarz może zalecić amoksycylinę z kwasem klawulanowym. Leczenie stosuje się zwykle przez 5-7 dni, jednak zależnie od stanu chorego może być ono wydłużone. Poza włączeniem antybiotyku, lekarz może zdecydować o wykonaniu brocnhoskopii w celu usunięcia ciała obcego lub innej treści, która dostała się do dolnych dróg oddechowych. W chemicznym zapaleniu płuc antybiotyk powinien być włączony jedynie w przypadku ciężkiego przebiegu, a w leczeniu głównie stosuje się leki rozszerzające oskrzela, glikokortykosteroidy oraz tlen.

Pamiętaj, że niewłaściwe lub nie dość wcześnie włączone leczenie zachłystowego zapalenia płuc może prowadzić do groźnych powikłań: ropni płuc, nacieku i ropniaka opłucnej, przetok oskrzelowo-opłucnowych, ostrej niewydolności oddechowej a nawet śmierci chorego.

Jak zapobiegać zachłystowemu zapaleniu płuc?

Niestety w wielu przypadkach nie jest możliwe wyeliminowanie ryzyka wystąpienia zachłystowego zapalenia płuc.

Można jednak próbować podjąć pewne działania zmniejszające to ryzyko, m.in.:

• ocena chorych pod kątem występowanie zaburzeń połykania,
• karmienie chorych w pozycji półsiedzącej,
• terapia połykania wdrożona w niektórych zaburzeniach połykania, np. po udarze mózgu,
• utrzymanie właściwej higieny jamy ustnej (np. codzienne szczotkowanie zębów, stosowanie płukanek z chlorheksydyną, czasem konieczne jest usunięcie zepsutych zębów),
• powstrzymanie się od przyjmowania pokarmów stałych przez minimum 8 godzin oraz pokarmów płynnych przez minimum 2 godziny przed planowaną operacją.

Zachłystowe zapalenie płuc u dzieci

Zachłystowe zapalenie płuc może wystąpić u dzieci w każdym wieku. W wielu przypadkach dotyczy ono noworodków przedwcześnie urodzonych i z chorobami współistniejącymi. W przypadku, gdy u Twojego dziecka występują choroba neurologiczna z zaburzeniem koordynacji nerwowo-mięśniowej gardła, zaburzenia połykania, konieczność stosowania karmienia przez zgłębnik nosowo-żołądkowy czy refluks żołądkowo-przełykowy jest ono bardziej narażone na ten typ zapalenia płuc. Ponadto zachłystowe zapalenie płuc może być związane z przebytym napad drgawkowym, epizodem utraty świadomości czy nierzadkim u dzieci dostaniem się ciała obcego do dróg oddechowych.

W przypadku pojawienia się jakichkolwiek niepokojących objawów u swojego dziecka natychmiast udaj się do lekarza. 

Ustalenie ostatecznego rozpoznania wymaga diagnostyki w warunkach szpitalnych. W leczeniu stosuje się antybiotyki o szerokim zakresie działania.

Przeczytaj też:
RTG – jak się przygotować do badania?