Badanie ACTH. Przygotowanie, normy i interpretacja wyników

ACTH – pigułka wiedzy o badaniu

• Co pokazuje? Stężenie ACTH we krwi. W połączeniu z wynikiem kortyzolu pomaga ocenić pracę przysadki i nadnerczy.
• Materiał: krew żylna.
• Kiedy zbadać? Przy podejrzeniu zaburzeń pracy przysadki lub nadnerczy, np. niedoczynności nadnerczy albo nadmiernej produkcji kortyzolu.
• Czy trzeba być na czczo? Tak.
• Ile kosztuje? Zwykle kilkadziesiąt złotych. Cena zależy od punktu pobrań.
• Jak długo czeka się na wynik? Zwykle tego samego lub następnego dnia roboczego.
• Inne nazwy: kortykotropina, hormon adrenokortykotropowy.

Czytaj też:
Choroba Addisona. Czy jest niebezpieczna?

ACTH – kto i kiedy powinien wykonać badanie?

Lekarz może zlecić badanie ACTH, gdy podejrzewa zaburzenia wydzielania hormonów przez przysadkę lub nadnercza. Wynik pomaga ustalić, czy nieprawidłowe stężenie kortyzolu może wynikać z zaburzeń pracy nadnerczy, przysadki lub innych przyczyn.

Badanie może być wskazane m.in. przy:

• przewlekłym zmęczeniu i osłabieniu,
• nieprawidłowym ciśnieniu tętniczym,
• niewyjaśnionej utracie lub znacznym wzroście masy ciała,
• ciemnieniu skóry bez wyraźnej przyczyny,
• szerokich, purpurowych rozstępach i osłabieniu mięśni,
• podejrzeniu choroby Addisona lub choroby Cushinga,
• kontroli po leczeniu chorób przysadki lub nadnerczy.

ACTH ocenia się przede wszystkim razem z kortyzolem. Zestawienie obu wyników pomaga lekarzowi ustalić dalszy kierunek diagnostyki.

ACTH – przygotowanie do badania

Krew pobiera się rano, najlepiej między 7:00 a 9:00, na czczo. Od ostatniego posiłku powinno upłynąć około 8–12 godzin. Rano przed pobraniem można wypić wodę niegazowaną.

Przed pobraniem odpocznij przez 20–30 minut. Unikaj stresu, intensywnego wysiłku fizycznego, kawy i innych napojów zawierających kofeinę oraz palenia papierosów bezpośrednio przed badaniem.

Jeśli przyjmujesz leki, szczególnie glikokortykosteroidy, poinformuj o nich lekarza. Mogą one wpływać na stężenie ACTH. Nie odstawiaj samodzielnie żadnych leków przed badaniem.

ACTH – pobierany materiał

Krew żylna, zazwyczaj pobierana z żyły łokciowej.

ACTH – czy badanie trzeba wykonać na czczo?

Tak. Badanie najlepiej wykonać rano, po zachowaniu co najmniej 12 godzinnej przerwy od ostatniego posiłku.

ACTH – cena badania

Zwykle kilkadziesiąt złotych. Cena zależy od punktu pobrań.

ACTH – co może wpłynąć na wynik?

Na wynik ACTH mogą wpływać:

• pora pobrania krwi – stężenie hormonu zmienia się w ciągu doby,
• stres i intensywny wysiłek – mogą przejściowo zwiększyć wydzielanie ACTH,
• glikokortykosteroidy – mogą zmniejszać stężenie hormonu,
• inne leki – niektóre preparaty wpływają na gospodarkę hormonalną,
• ciąża – może zmieniać fizjologiczne stężenia ACTH i kortyzolu,
• nieprawidłowe zabezpieczenie próbki – może prowadzić do zaniżenia wyniku.

ACTH – normy badania

Prawidłowe stężenie ACTH u osób dorosłych wynosi poniżej 18 pmol/l (poniżej 80 pg/ml). W zależności od laboratorium zakres referencyjny może wynosić również 10–50 pg/ml lub 7,2–63,3 pg/ml.

Normy ACTH nie są osobno ustalane dla kobiet i mężczyzn. Na interpretację wyniku wpływają m.in. godzina pobrania krwi i metoda oznaczenia. Zakres referencyjny może różnić się między laboratoriami, dlatego wynik zawsze porównuj z normą podaną na sprawozdaniu laboratoryjnym. Stężenie ACTH ocenia się również w zestawieniu z poziomem kortyzolu.

ACTH – normy u dzieci

U dzieci zakres referencyjny ACTH może zależeć od wieku, metody oznaczenia i laboratorium. Wynik należy porównać z zakresem podanym na sprawozdaniu laboratoryjnym, uwzględniającym wiek dziecka, a następnie skonsultować z lekarzem.

ACTH – normy u kobiet w ciąży

W ciąży zmieniają się stężenia ACTH i kortyzolu. Lekarz interpretuje wynik z uwzględnieniem etapu ciąży, objawów oraz innych badań hormonalnych.

ACTH – przyczyny niskiego poziomu

Obniżone ACTH nie wskazuje na jedną konkretną chorobę. Jego znaczenie zależy przede wszystkim od stężenia kortyzolu.

Niski poziom ACTH może występować m.in.:

• przy wtórnej niedoczynności nadnerczy, gdy przysadka produkuje zbyt mało ACTH,
• w innych zaburzeniach pracy przysadki lub podwzgórza,
• podczas długotrwałego stosowania glikokortykosteroidów,
• przy nadmiernej produkcji kortyzolu przez nadnercza, niezależnej od ACTH.

ACTH – objawy przy niskim poziomie

Samo niskie ACTH nie powoduje charakterystycznych objawów. Dolegliwości mogą wystąpić, jeśli towarzyszy mu niedobór kortyzolu.

Możliwe objawy to:

• przewlekłe zmęczenie i osłabienie,
• zawroty głowy i niskie ciśnienie,
• nudności i brak apetytu,
• utrata masy ciała,
• zbyt niskie stężenie glukozy we krwi.

Jak podnieść poziom ACTH?

Nie należy samodzielnie próbować podnosić stężenia ACTH. Postępowanie zależy od przyczyny nieprawidłowego wyniku, dlatego lekarz może zlecić dodatkowe badania i dobrać odpowiednie leczenie.

Jeśli zaburzenie wiąże się z chorobą przysadki lub niedoczynnością nadnerczy, leczenie ustala się indywidualnie. Przy długotrwałym stosowaniu glikokortykosteroidów nie wolno nagle odstawiać leków bez konsultacji z lekarzem.

ACTH – przyczyny wysokiego poziomu

Podwyższone ACTH należy interpretować razem ze stężeniem kortyzolu. Znaczenie wyniku zależy m.in. od tego, czy kortyzol jest obniżony, czy podwyższony.

Wysokie ACTH przy niskim kortyzolu może wskazywać na pierwotną niedoczynność nadnerczy, np. chorobę Addisona. W takiej sytuacji nadnercza produkują za mało kortyzolu, a przysadka zwiększa wydzielanie ACTH, próbując pobudzić ich pracę.

Wysokie ACTH przy wysokim kortyzolu może występować m.in. w przypadku:

• choroby Cushinga – gdy gruczolak przysadki powoduje nadmierne wydzielanie ACTH,
• ektopowego wydzielania ACTH – gdy hormon jest produkowany przez guz znajdujący się poza przysadką.

Podwyższone ACTH może pojawić się również przy wrodzonym przeroście nadnerczy, silnym stresie, ciężkiej chorobie lub urazie.

ACTH – objawy przy wysokim poziomie

Objawy zależą od tego, czy podwyższonemu ACTH towarzyszy niedobór, czy nadmiar kortyzolu.

Przy niedoborze kortyzolu mogą wystąpić:

• silne osłabienie,
• utrata masy ciała,
• niskie ciśnienie tętnicze,
• nudności i bóle brzucha,
• ciemnienie skóry i błon śluzowych.

Przy nadmiarze kortyzolu możliwe są:

• zwiększenie masy ciała, szczególnie w okolicy tułowia,
• osłabienie mięśni,
• szerokie, purpurowe rozstępy,
• łatwe siniaczenie,
• nadciśnienie tętnicze,
• podwyższone stężenie glukozy we krwi.

ACTH – co zrobić po otrzymaniu wyniku?

Niezależnie od wyniku badania ACTH skonsultuj go z lekarzem, który oceni go w kontekście Twojego stanu zdrowia, innych wyników badań oraz czynników ryzyka.

Jeśli wynik jest nieprawidłowy, lekarz może zlecić dodatkowe badania, np.:

• oznaczenie kortyzolu we krwi,
• test stymulacji ACTH,
• test hamowania deksametazonem,
• inne badania hormonalne,
• badania obrazowe przysadki lub nadnerczy.

Powiązane badania

• Kortyzol we krwi – pomaga interpretować wynik ACTH i oceniać zaburzenia wydzielania kortyzolu.
• Wolny kortyzol w moczu dobowym – może być wykorzystywany w diagnostyce nadmiaru kortyzolu.
• Kortyzol w ślinie – późnowieczorne oznaczenie może pomóc w diagnostyce hiperkortyzolemii.
• Test stymulacji ACTH – polega na podaniu syntetycznego odpowiednika hormonu i ocenie, czy nadnercza prawidłowo zwiększają produkcję kortyzolu. Nie jest tym samym co oznaczenie ACTH we krwi.
• DHEA-S, sód i potas – mogą uzupełniać ocenę pracy nadnerczy.
• Rezonans magnetyczny przysadki – lekarz może go zlecić, jeśli wyniki hormonalne wskazują na możliwe zaburzenia jej pracy.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o badanie ACTH

ACTH – co to za hormon?

ACTH, czyli hormon adrenokortykotropowy, jest wytwarzany przez przysadkę mózgową i pobudza nadnercza do produkcji kortyzolu.

Kiedy wykonać badanie ACTH i co ono wykrywa?

Badanie ACTH wykonuje się przy podejrzeniu zaburzeń pracy przysadki mózgowej lub nadnerczy. Pomaga ustalić przyczynę nieprawidłowego stężenia kortyzolu.

Jak interpretować wyniki badania ACTH?

Wynik ACTH należy porównać z zakresem referencyjnym laboratorium i ocenić razem ze stężeniem kortyzolu. Zarówno niski, jak i wysoki poziom hormonu może wskazywać na różne zaburzenia hormonalne.

Ile kosztuje badanie ACTH?

Badanie ACTH kosztuje zwykle kilkadziesiąt złotych, ale cena zależy od laboratorium. Aktualny koszt najlepiej sprawdzić w wybranej placówce.

Jakie badania krwi wykonuje się w diagnostyce przysadki mózgowej i nadnerczy?

W zależności od objawów lekarz może zlecić oznaczenie ACTH i kortyzolu oraz inne badania hormonalne. Dobór testów zależy od podejrzewanej przyczyny zaburzeń.

Czytaj też:
Hormon stresu – jak wpływa na nasz organizm?