Kortyzol. Normy, badanie i interpretacja wyników

Kortyzol – pigułka wiedzy o badaniu  

• Co pokazuje? Stężenie kortyzolu we krwi, które informuje o pracy osi podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA) i pomaga wykryć zaburzenia wydzielania tego hormonu. 
• Materiał: krew żylna (najczęściej), ślina lub mocz. 
• Kiedy zbadać? Przy podejrzeniu choroby Cushinga, choroby Addisona, niewyjaśnionym zmęczeniu, zaburzeniach miesiączkowania lub trudnym do kontroli nadciśnieniu. 
• Czy trzeba być na czczo?  Tak. 
• Ile kosztuje? Zwykle kilkadziesiąt złotych. Cena zależy od punktu pobrań. 
• Jak długo czeka się na wynik?  Zazwyczaj tego samego lub następnego dnia roboczego. Czas oczekiwania zależy od placówki.
• Inne nazwy / skróty: hydrokortyzol, cortisol (ang.). 

Czytaj też: 
Zespół Cushinga – objawy, diagnostyka, leczenie 

Kortyzol – kto i kiedy powinien wykonać badanie? 

Badanie kortyzolu zleca lekarz wtedy, gdy objawy lub wyniki innych badań sugerują zaburzenie pracy nadnerczy albo całej osi podwzgórze–przysadka–nadnercza.

Do wskazań należą m.in.: 

• podejrzenie zespołu Cushinga lub choroby Addisona,
• przewlekłe zmęczenie bez uchwytnej przyczyny,
• niewyjaśniony przyrost lub spadek masy ciała,
• zaburzenia miesiączkowania,
• trudne do opanowania nadciśnienie tętnicze, 
• charakterystyczne zmiany skórne, takie jak rozstępy. 

Decyzja o zleceniu badania należy do lekarza, który uwzględnia całościowy obraz kliniczny pacjenta. Samo oznaczenie kortyzolu nie służy do rozpoznawania depresji ani nie jest rutynowym badaniem wykonywanym z jej powodu. 

Kortyzol – przygotowanie do badania  

Krew pobiera się rano, na czczo. Od ostatniego posiłku powinno upłynąć co najmniej 12 godzin. Rano przed pobraniem można wypić jedynie wodę niegazowaną. Przez co najmniej 24 godziny przed badaniem należy unikać intensywnego wysiłku fizycznego.

Przed badaniem warto poinformować personel medyczny o wszystkich przyjmowanych lekach, zwłaszcza o kortykosteroidach stosowanych doustnie, wziewnie, donosowo lub miejscowo, antykoncepcji hormonalnej i niektórych lekach psychotropowych.  

Kortyzol – pobierany materiał 

Badanie kortyzolu wykonuje się najczęściej z krwi żylnej, pobieranej z żyły łokciowej. W określonych wskazaniach klinicznych lekarz może zlecić oznaczenie kortyzolu ze śliny lub z dobowej zbiórki moczu.

Kortyzol – czy badanie trzeba wykonać na czczo?  

Tak. Badanie najlepiej wykonać rano, po zachowaniu co najmniej 12 godzinnej przerwy od ostatniego posiłku.

Kortyzol – zakres cenowy badania  

 Zwykle kilkadziesiąt złotych. Cena zależy od punktu pobrań. 

Kortyzol – co może wpłynąć na wynik badania? 

Kortyzol jest hormonem wrażliwym na wiele czynników zewnętrznych i wewnętrznych, dlatego odpowiednie przygotowanie ma wpływ na wiarygodność wyniku. 

Czynniki, które mogą wpływać na wynik: 

• pora pobrania, 
• stres psychiczny i fizyczny, 
• niektóre leki, 
• ciąża, 
• otyłość,
• alkohol i palenie tytoniu, 
• niedobór snu. 

Kortyzol – normy

Kortyzol ma wyraźny rytm dobowy, dlatego zakres referencyjny zależy od godziny pobrania. 

Za orientacyjne normy kortyzolu w surowicy krwi u osób dorosłych niezależnie od płci, przyjmuje się: 

• rano (ok. 7:00–9:00) – ok. 5–25 µg/dl 
• popołudnie – ok. 3–16 µg/dl 
• wieczór (ok. 23:00) – wartości wyraźnie niższe niż poranne 

Podane zakresy mają charakter orientacyjny. Laboratoria stosują różne metody oznaczania i własne zakresy referencyjne, dlatego zawsze należy kierować się normą podaną na konkretnym wyniku. 

Kortyzol – normy u dzieci 

Zakresy referencyjne kortyzolu u dzieci zależą od wieku oraz pory pobrania próbki. Wynik powinien być interpretowany z wykorzystaniem zakresu właściwego dla wieku dziecka i konkretnej metody oznaczenia. 

Kortyzol – normy u kobiet w ciąży 

Ciąża fizjologicznie zwiększa stężenie kortyzolu, a jego wartości zmieniają się wraz z kolejnymi trymestrami. Wynik należy interpretować z uwzględnieniem tygodnia ciąży i zakresu referencyjnego stosowanego dla ciężarnych. 

Kortyzol – przyczyny niskiego poziomu 

Niedobór kortyzolu może mieć kilka przyczyn. 

Najważniejsze z nich to: 

• choroba Addisona (pierwotna niedoczynność kory nadnerczy) – uszkodzenie kory nadnerczy prowadzi do niedostatecznej produkcji kortyzolu. Pierwotna niedoczynność kory nadnerczy jest rzadką chorobą, a jej częstość występowania szacuje się na około 100–140 przypadków na 1 mln osób; 
• niedoczynność przysadki – przysadka produkuje zbyt mało ACTH (hormon adrenokortykotropowy), przez co nadnercza nie otrzymują prawidłowego sygnału do wydzielania kortyzolu; 
• nagłe odstawienie kortykosteroidów – długotrwałe stosowanie glikokortykosteroidów może hamować oś HPA, a gwałtowne przerwanie terapii może prowadzić do niedoboru kortyzolu; 
• wrodzona hiperplazja nadnerczy – rzadkie schorzenie genetyczne zaburzające syntezę hormonów nadnerczowych. 

Kortyzol – jak podnieść poziom? 

Leczenie niedoboru kortyzolu zależy od jego przyczyny i prowadzi je lekarz. Przy potwierdzonej niedoczynności nadnerczy stosuje się leczenie glikokortykosteroidami, najczęściej hydrokortyzonem w dawce dobranej indywidualnie. 

Samodzielne próby „podnoszenia kortyzolu” bez rozpoznania i nadzoru medycznego są nieuzasadnione i mogą być niebezpieczne. 

Kortyzol – objawy niskiego poziomu 

Objawy niedoboru kortyzolu mogą być niespecyficzne i łatwo przypisać je innym przyczynom.

Najczęściej wymienia się: 

• przewlekłe zmęczenie i ogólne osłabienie, 
• osłabienie siły mięśni, 
• niskie ciśnienie tętnicze i zawroty głowy, 
• nudności i dolegliwości ze strony układu pokarmowego, 
• niezamierzoną utratę masy ciała, 
• hipoglikemię, 
• większą ochotę na słone potrawy, 
• przebarwienia skóry, charakterystyczne szczególnie dla choroby Addisona, 
• obniżony nastrój. 

Jeśli kilka z tych objawów utrzymuje się dłużej bez wyjaśnienia, warto omówić je z lekarzem. 

Kortyzol – przyczyny wysokiego poziomu 

Hiperkortyzolizm (wysoki poziom kortyzolu) może mieć zarówno przyczyny organiczne, jak i czynnościowe: 

• choroba Cushinga – najczęściej wynika z obecności guza przysadki wydzielającego nadmierne ilości ACTH, które pobudza nadnercza do wydzielania kortyzolu,
• guz nadnercza – gruczolak lub rak nadnercza może autonomicznie produkować kortyzol,
• ektopowe wydzielanie ACTH – niektóre nowotwory poza przysadką mogą produkować ACTH,
• długotrwałe stosowanie kortykosteroidów – może prowadzić do jatrogennego zespołu Cushinga,
• czynniki związane ze stresem i zaburzeniami snu – mogą wpływać na wydzielanie kortyzolu i utrudniać interpretację pojedynczego wyniku. 

Endogenny zespół Cushinga jest rzadki. Jego częstość występowania szacuje się na około 2–8 nowych przypadków na 1 mln osób rocznie. 

Kortyzol – objawy wysokiego poziomu 

Nadmiar kortyzolu może powodować charakterystyczny zestaw objawów, z których część jest widoczna gołym okiem: 

• otyłość centralna z charakterystycznym rozkładem tkanki tłuszczowej, zaokrągloną twarzą i odkładaniem tkanki tłuszczowej w okolicy karku, 
• szerokie, fioletowo-czerwone rozstępy skórne, 
• nadciśnienie tętnicze, 
• osłabienie siły mięśni, 
• osteoporoza, 
• zaburzenia gospodarki węglowodanowej lub cukrzyca, 
• zaburzenia miesiączkowania, 
• trądzik, 
• zaburzenia nastroju i problemy ze snem. 

Sam wynik podwyższonego kortyzolu nie wystarcza do postawienia diagnozy. Przy podejrzeniu zespołu Cushinga lekarz może zlecić odpowiednie testy potwierdzające, np. późnowieczorny kortyzol w ślinie, wolny kortyzol w dobowej zbiórce moczu lub test hamowania deksametazonem. 

Kortyzol – co zrobić po otrzymaniu wyniku badania? 

Wynik kortyzolu nigdy nie powinien być odczytywany w oderwaniu od godziny pobrania, objawów i pozostałych badań. Nieprawidłowy wynik nie oznacza automatycznie choroby. 

Przy podejrzeniu zaburzeń wydzielania kortyzolu lekarz może zlecić kolejne badania, m.in.: 

• test hamowania deksametazonem – pozwala ocenić, czy wydzielanie kortyzolu prawidłowo poddaje się hamowaniu, 
• dobową zbiórkę moczu na wolny kortyzol – wykorzystywaną w diagnostyce hiperkortyzolizmu, 
• oznaczenie ACTH – pomaga określić mechanizm zaburzenia i różnicować jego przyczynę, 
• badania obrazowe nadnerczy lub przysadki – wykonywane wtedy, gdy wcześniejsza diagnostyka hormonalna wskazuje na możliwość przyczyny organicznej. 

Przy podejrzeniu zespołu Cushinga samo oznaczenie kortyzolu w przypadkowej próbce krwi nie jest wystarczającym badaniem diagnostycznym. 

Niezależnie od wyniku badania kortyzolu skonsultuj go z lekarzem, który oceni go w kontekście Twojego stanu zdrowia, innych wyników badań oraz czynników ryzyka. 

Powiązane badania 

Kortyzol rzadko jest jedynym oznaczanym parametrem.

W zależności od objawów i podejrzewanej choroby lekarz może zlecić: 

• ACTH (adrenokortykotropina) – hormon przysadki stymulujący nadnercza; jego wynik pomaga różnicować przyczynę zaburzeń wydzielania kortyzolu,
• wolny kortyzol w dobowej zbiórce moczu – pozwala ocenić wydalanie kortyzolu w ciągu całej doby,
• DHEA-S – hormon produkowany przez nadnercza, pomocny w ocenie ich funkcji w określonych sytuacjach, 
• aldosteron – oznaczany m.in. przy podejrzeniu zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej lub nadciśnienia,
• TSH – może być oznaczane, gdy objawy sugerują również zaburzenia funkcji tarczycy,
• glukoza i morfologia – badania uzupełniające, dobierane do objawów i obrazu klinicznego. 

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o kortyzol 

Kortyzol – co to jest i za co odpowiada? 

Kortyzol to hormon produkowany przez nadnercza. Pomaga Ci m.in. reagować na stres, reguluje metabolizm, ciśnienie krwi i wpływa na pracę układu odpornościowego. 

Kortyzol – kiedy warto wykonać badanie? 

Lekarz może zlecić badanie kortyzolu, gdy podejrzewa zaburzenia pracy nadnerczy lub przysadki. 

Jakie są objawy wysokiego kortyzolu? 

Objawy wysokiego kortyzolu mogą obejmować m.in. przyrost masy ciała, osłabienie mięśni, nadciśnienie, łatwe powstawanie siniaków czy zaburzenia miesiączkowania. Objawy zależą jednak od przyczyny i czasu utrzymywania się nieprawidłowego stężenia. 

Wysoki kortyzol – przyczyny. Co może podwyższać jego poziom? 

Przyczyny wysokiego kortyzolu mogą być różne. Wynik może wzrosnąć m.in. pod wpływem stresu, wysiłku czy niektórych leków, ale także w przebiegu określonych chorób. Dlatego pojedynczego wyniku nie powinieneś interpretować samodzielnie. 

Co powoduje wysoki kortyzol przez dłuższy czas? 

Przewlekły nadmiar kortyzolu może wpływać na wiele układów organizmu. Może m.in. sprzyjać nadciśnieniu, zaburzeniom gospodarki cukrowej, osłabieniu kości i mięśni. 

Badanie kortyzolu – ile kosztuje oznaczenie? 

Ceba badania kortyzolu zależy od laboratorium oraz rodzaju materiału pobieranego do analizy. Zwykle kosztuje kilkadziesiąt złotych. 

Przeczytaj również:
Choroba Addisona. Czy jest niebezpieczna?