Fosfataza zasadowa. Jakie są normy?

Co to jest fosfataza zasadowa? 

Fosfataza zasadowa (ALP, ang. alkaline phosphatase), inaczej fosfataza alkaliczna, to enzym, który znajduje się w wątrobie, jelitach, nerkach, komórkach kościotwórczych i w łożysku. Wyróżnia się fosfatazę: kostną, wątrobową i nerkową. Jej aktywność, podobnie jak innych enzymów, wyrażana jest w jednostkach międzynarodowych na litr (U/l). 

Fosfataza zasadowa nie jest charakterystyczna dla jednego narządu czy tkanki. Pomiar odwzorowuje jej aktywność w całym organizmie. W związku z tym, wyniki muszą być interpretowane w oparciu również o inne dane i badania. Istnieje możliwość wykonania badania elektroforetycznego fosfatazy umożliwiające podział na frakcje. Najczęściej wykorzystywana w diagnostyce jest frakcja kostna fosfatazy zasadowej (BALP). Pomaga ona m.in. w ocenie procesu tworzenia kości.

Czytaj też:
Morfologia krwi. Normy, wyniki i interpretacja najważniejszych parametrów

Wskazania do badania fosfatazy zasadowej 

​​​​​Podejrzenie i diagnostyka m.in. chorób:

• ​​wątroby,
• ​​pęcherzyka i dróg żółciowych,
• ​​kości,
• ​​przytarczyc,​​​ 
• ​​nowotworowych z produkcją fosfatazy zasadowej.​ 

Badanie ALP służy również monitorowaniu, ocenie skuteczności ​terapii​ przytoczonych wyżej schorzeń oraz przewidywaniu rokowania. 

Badanie poziomów ALP ma duże znaczenie w przypadku pierwotnego stwardniającego zapalenia dróg żółciowych (PSC). Jest to najczęstsza przyczyna przewlekłej cholestazy (stan upośledzonego tworzenia lub odpływu żółci z wątroby do dwunastnicy) u kobiet. Okazuje się, że wartości ALP świadczą o przebiegu choroby, a wyniki mieszczące się w normie rokują korzystnie dla pacjenta. 

Wskazaniem do badania ALP może być również ocena funkcji wątroby w trakcie przyjmowania niektórych leków, w tym: doustnych środków antykoncepcyjnych, niektórych antybiotyków i leków przeciwdepresyjnych.  

Jak się przygotować do badania fosfatazy zasadowej? 

Do badania potrzebna jest próbka krwi żylnej. W warunkach prawidłowych enzym wykrywany z krwi pochodzi z wątroby i kości, jednak u niektórych ludzi pewna część bierze się z jelit. Ponadto, u osób z grupą krwi 0 i B obserwuje się wzrost poziomu ALP po spożyciu tłustego posiłku, który może utrzymywać się nawet do 12 godzin. Z tego względu na badanie przyjdź na czczo.  

Normy fosfatazy zasadowej 

​​Normy przyjęte przez laboratoria medyczne mogą się nieznacznie różnić.

Norma ALP dla osób dorosłych to 30-120 U/l.

​U dzieci poziom fosfatazy będzie miał wyższe wartości. Ma to związek z faktem, że ich kości są w fazie wzrostu i ciągłej przebudowy. Z tego powodu szczyt aktywności fosfatazy alkalicznej zwykle występuje między 10. a 12. rokiem życia u dziewczynek i między 13. a 15. rokiem życia u chłopców i może przekraczać 400–500 U/l.

Normy fosfatazy zasadowej dla dzieci różnią się w zależności od laboratorium. Wyniki powinien zinterpretować lekarz.

O czym świadczy podwyższona fosfataza zasadowa? 

​​Fosfataza zasadowa wykorzystywana jest głównie w diagnostyce schorzeń wątroby, jako parametr mówiący o ​cholestazie. U około 75% pacjentów z cholestazą, zarówno wewnątrz- jak i zewnątrzwątrobową, wartości fosfatazy są aż kilkukrotnie wyższe od górnej granicy normy.  

Podwyższone wartości ALP mogą sugerować również: 

• ​​choroby wątroby i dróg żółciowych, w tym: ​​uszkodzenia polekowe i ​wirusowe (np. przewlekłe zapalenie wątroby), ​​choroby autoimmunologiczne wątroby (m.in. pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych), ​​marskość wątroby, ​​niedrożność dróg żółciowych, ​​sarkoidozę, ​​uszkodzenia miąższu wątroby przez nowotwór, amyloid, ziarniniaki lub grzybnie;
• ​​​choroby jelit, m.in.:​​ chorobę Leśniowskiego-Crohna​​, wrzodziejące zapalenie jelita grubego,​​ ​​celiakię;
• ​​choroby kości i stany, w których zachodzi zwiększona aktywność komórek kościotwórczych, np. ​​chorobę Pageta, ​​zaawansowaną osteoporozę, rozległe złamania kości, ​​przerzuty nowotworowe do kości, nadczynność tarczycy, ​​nadczynność przytarczyc, ​​​niedobory wapnia i witaminy D​​, złamania kości w trakcie gojenia​;
• przewlekłą niewydolność nerek;
• chłoniaki i inne nowotwory złośliwe;
• zastoinową niewydolność serca;
• zakażenia. 

Na co wskazuje niska fosfataza zasadowa? 

Wartości fosfatazy alkalicznej poniżej normy mogą wystąpić w przypadku: 

• choroby Wilsona,
• niedoboru witaminy B12 (np. w przebiegu niedokrwistości złośliwej),  
• niedoczynności tarczycy,
• niedoboru cynku, 
• hipofosfatazji​ (rzadkiej choroby genetycznej),
• mutacji genetycznych,
• ​​zaburzeń wzrostu kości.

​​​Fosfataza zasadowa w ciąży​​ 

​​​Aktywność ALP naturalnie wzrasta około dwukrotnie w drugiej połowie prawidłowej ciąży (w wyniku produkcji tego enzymu przez łożysko). Jednak podwyższony poziom fosfatazy zasadowej w ciąży zawsze powinien skłonić do obserwacji w kierunku cholestazy ciężarnych. ​​  ​​​

Niektórzy badacze twierdzą, że wartości ALP wynoszące czterokrotność górnej granicy normy i więcej z dużym prawdopodobieństwem wskazują na cholestazę ciężarnych. Jednak ze względu na jej produkcję również w łożysku i kościach, nie można stawiać rozpoznania wyłącznie na podstawie podwyższonego parametru ALP. ​​

Cena ​badania ​fosfatazy zasadowej 

Cena za badanie różni się w zależności od laboratorium. Z reguły jest to kilkanaście złotych. Jeśli lekarz zleci Ci badanie w ramach NFZ, nie poniesiesz żadnych kosztów.  

Badanie poziomu fosfatazy zasadowej służy rozpoznawaniu i monitorowaniu wielu chorób. Łatwość przeprowadzenia badania, szeroka dostępność, niski koszt oraz niedługi czas oczekiwania na wynik świadczą o wysokiej przydatności badania ALP na każdym etapie diagnostyki.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o fosfatazę zasadową

Jaka jest norma fosfatazy zasadowej (ALP)?

Norma fosfatazy zasadowej zależy m.in. od Twojego wieku, płci oraz laboratorium wykonującego badanie. Dlatego wynik zawsze porównuj z zakresem referencyjnym podanym na wydruku.

Co oznacza podwyższona fosfataza zasadowa?

Podwyższona fosfataza zasadowa może mieć związek m.in. z chorobami wątroby i dróg żółciowych albo ze zwiększoną aktywnością tkanki kostnej. U dzieci i młodzieży wyższe wartości mogą występować fizjologicznie w okresie wzrostu.

Co oznacza niska fosfataza zasadowa?

Niski poziom fosfatazy zasadowej może występować m.in. przy niedoborach niektórych składników odżywczych, niedożywieniu lub rzadkich zaburzeniach metabolicznych. Sam wynik nie wystarcza jednak do postawienia diagnozy.

Czy norma fosfatazy zasadowej jest taka sama u dzieci i dorosłych?

Nie. U dzieci i nastolatków poziom ALP jest zwykle wyższy niż u dorosłych, ponieważ fosfataza zasadowa uczestniczy w procesach związanych ze wzrostem i przebudową kości.

Czy wynik fosfatazy zasadowej poza normą oznacza chorobę?

Nie zawsze. Jeśli Twój wynik ALP jest podwyższony lub obniżony, lekarz interpretuje go razem z objawami i wynikami innych badań, np. ALT, AST, GGTP, bilirubiny, wapnia czy fosforu.

Przeczytaj również:
Odczyn Coombsa. Kiedy wykonać to badanie?