Badanie ANA (przeciwciała przeciwjądrowe). Normy, przygotowanie i interpretacja wyników

ANA – pigułka wiedzy o badaniu

• Co pokazuje? Obecność przeciwciał przeciwjądrowych ANA, które mogą występować m.in. w chorobach autoimmunologicznych.
• Materiał: krew żylna.
• Kiedy zbadać? Przy podejrzeniu układowej choroby autoimmunologicznej, np. w przypadku zapalenia stawów, charakterystycznych zmian skórnych lub objawu Raynauda.
• Czy trzeba być na czczo? Nie. Przed badaniem możesz normalnie jeść i pić.
• Ile kosztuje? Orientacyjnie 75–170 zł za ANA 1, 125–250 zł za ANA 2 i od około 285 zł za ANA 3. Cena zależy od punktu pobrań.
• Jak długo czeka się na wynik? Orientacyjnie 4–20 dni, zależnie od rodzaju badania i laboratorium.
• Inne nazwy / skróty: przeciwciała przeciwjądrowe, przeciwciała przeciwkomórkowe, ANA, antinuclear antibodies, test ANA.

Czytaj też:
Toczeń. Jak się objawia?

Przeciwciała przeciwjądrowe ANA – kto i kiedy powinien wykonać badanie?

Oznaczenie ANA jest przydatne, gdy objawy i wyniki innych badań wskazują na możliwość choroby, w której układ odpornościowy atakuje własne tkanki. Nie wykonuje się go rutynowo u osób bez objawów.

Lekarz może zlecić badanie, jeśli występują:

• ból, sztywność i obrzęki stawów – szczególnie gdy dotyczą kilku stawów i utrzymują się przez dłuższy czas,
• wysypki i nadwrażliwość skóry na słońce – zwłaszcza zmiany charakterystyczne dla tocznia,
• objaw Raynauda – napadowe blednięcie lub sinienie palców, najczęściej pod wpływem zimna,
• nawracające stany podgorączkowe lub gorączka – jeśli towarzyszą im inne objawy sugerujące chorobę autoimmunologiczną,
• nieprawidłowości w morfologii krwi – np. zmniejszona liczba białych krwinek lub płytek krwi bez wyjaśnionej przyczyny,
• zmiany w badaniu moczu – np. obecność białka, która może wskazywać na zajęcie nerek.

Samo przewlekłe zmęczenie lub niespecyficzne bóle mięśni nie są zwykle wystarczającym powodem do wykonania ANA. Lekarz ocenia także inne dolegliwości i dotychczasowe wyniki badań.

Badanie ANA 1, ANA 2 i ANA 3 – czym się różnią?

Badania ANA różnią się zakresem oznaczanych przeciwciał oraz metodą ich wykrywania. Podstawowy test pomaga stwierdzić, czy przeciwciała są obecne, a bardziej szczegółowe badania pozwalają określić ich rodzaj.

Nazwy ANA 1, ANA 2 i ANA 3 nie oznaczają jednak identycznego zestawu badań w każdym laboratorium. Przed wyborem testu sprawdź, co dokładnie obejmuje.

ANA 1 – co to za badanie i co wykrywa?

Badanie ANA 1 jest najczęściej pierwszym etapem diagnostyki przeciwciał przeciwjądrowych. Wykonuje się je zwykle metodą immunofluorescencji pośredniej (IIF). Polega ona na sprawdzeniu, czy przeciwciała z próbki krwi wiążą się ze strukturami specjalnie przygotowanych komórek.

Wynik może zawierać:

• informację o obecności przeciwciał – wynik dodatni lub ujemny,
• miano przeciwciał – np. 1:80 lub 1:160,
• typ świecenia – obraz widoczny podczas badania, który pomaga lekarzowi wybrać dalsze oznaczenia.

ANA 2 – co wykrywa badanie?

Badanie ANA 2 pozwala dokładniej określić rodzaj przeciwciał wykrytych we krwi. W wielu laboratoriach wykonuje się je metodą immunoblot, która umożliwia sprawdzenie, przeciwko jakim strukturom komórek skierowane są przeciwciała.

W zależności od zakresu panelu ANA 2 może pomóc w diagnostyce tocznia rumieniowatego układowego, zespołu Sjögrena, twardziny układowej i niektórych zapalnych chorób mięśni.

ANA 3 – co to za badanie?

Badanie ANA 3 jest zwykle bardziej rozbudowanym panelem przeciwciał. W niektórych laboratoriach wykonuje się je metodą mikroblot, która pozwala oznaczyć przeciwciała przeciwko kilkudziesięciu różnym strukturom komórek. ANA 3 może być przydatne, jeśli lekarz potrzebuje szerszej oceny rodzaju autoprzeciwciał, np. gdy objawy sugerują chorobę autoimmunologiczną, ale dotychczasowe oznaczenia nie pozwoliły wyjaśnić ich przyczyny.

Nie trzeba wykonywać wszystkich trzech badań ANA po kolei. Lekarz dobiera odpowiedni panel do objawów i wyników wcześniejszych oznaczeń.

Przygotowanie do badania przeciwciał ANA

Badanie ANA nie wymaga skomplikowanego przygotowania. Przed pobraniem krwi:

• pij wodę – odpowiednie nawodnienie może ułatwić pobranie,
• poinformuj lekarza o przyjmowanych lekach – niektóre mogą sprzyjać powstawaniu przeciwciał ANA,
• nie odstawiaj leków samodzielnie – ewentualne zmiany leczenia uzgodnij z lekarzem.

Jeśli masz wyniki wcześniejszych badań ANA, zabierz je na konsultację. Lekarz może je porównać, uwzględniając zastosowane metody.

ANA – pobierany materiał

Do badania ANA pobiera się krew żylną, najczęściej z żyły w zgięciu łokciowym. Laboratorium analizuje surowicę, czyli płynną część krwi uzyskaną po jej skrzepnięciu.

ANA – czy badanie trzeba wykonać na czczo?

Nie. Przed oznaczeniem przeciwciał ANA możesz normalnie zjeść posiłek i pić wodę. Badanie można wykonać o dowolnej porze dnia.

Jeśli tego samego dnia wykonujesz również inne badania, sprawdź, czy nie wymagają pozostawania na czczo.

ANA – cena badania

Cena badania ANA zależy od zakresu oznaczanych przeciwciał i laboratorium.

Orientacyjne koszty wynoszą:

• ANA 1: 75–170 zł,
• ANA 2: 125–250 zł,
• ANA 3: od około 285 zł.

Na wynik ANA 1 czeka się zwykle około 7 dni, a ANA 2 – około 4 dni. W przypadku bardziej rozbudowanego panelu ANA 3 czas oczekiwania może wynosić około 20 dni.

Co może wpłynąć na wynik badania ANA?

Na obecność przeciwciał ANA mogą wpływać wiek, niektóre choroby i przyjmowane leki. Znaczenie ma również sposób wykonania testu.

Do czynników, które lekarz uwzględnia przy interpretacji wyniku, należą:

• wiek – słabo dodatnie wyniki mogą częściej występować u osób starszych,
• zakażenia – niektóre infekcje mogą wiązać się z przejściową obecnością przeciwciał,
• leki – np. hydralazyna, prokainamid i izoniazyd mogą sprzyjać wytwarzaniu autoprzeciwciał,
• metoda badania – testy mogą różnić się czułością, czyli zdolnością do wykrywania przeciwciał obecnych w próbce,
• inne choroby – ANA mogą występować również poza układowymi chorobami tkanki łącznej.

ANA – normy badania

Wynik ANA 1 może być ujemny lub dodatni. Przy badaniu metodą immunofluorescencji pośredniej (IIF) na komórkach HEp-2 laboratorium zwykle podaje również miano i typ świecenia przeciwciał. Miano wskazuje, przy jak dużym rozcieńczeniu próbki nadal można wykryć przeciwciała. Przykładowo 1:320 to wyższe miano niż 1:80.

Nie ma jednej normy ANA obowiązującej we wszystkich laboratoriach. Orientacyjne wartości pokazujące, jak często wykrywano przeciwciała ANA u zdrowych osób, wynoszą:

Wartości dotyczą badania metodą immunofluorescencji pośredniej na komórkach HEp-2. Nie są to uniwersalne normy laboratoryjne. Im wyższe miano ANA, tym rzadziej występuje ono u zdrowych osób. Nawet wysokie miano nie wystarcza jednak do rozpoznania choroby autoimmunologicznej.

Znaczenie ma również typ świecenia przeciwciał, np. jednorodny, ziarnisty, centromerowy lub jąderkowy. Poszczególne wzory pomagają lekarzowi ustalić, jakie dodatkowe przeciwciała warto oznaczyć. Porównaj swój wynik z zakresem referencyjnym laboratorium i skonsultuj go z lekarzem.

ANA – normy u dzieci

U dzieci dodatni wynik ANA również może występować bez choroby autoimmunologicznej. Nie należy stosować do nich bezpośrednio danych procentowych z tabeli dotyczącej zdrowych dorosłych. O znaczeniu wyniku decydują objawy dziecka oraz rodzaj wykrytych przeciwciał.

ANA – normy u kobiet w ciąży

W ciąży nie obowiązuje jedna odrębna norma ANA. Szczególne znaczenie mogą mieć przeciwciała anty-Ro/SSA i anty-La/SSB, ponieważ w niektórych sytuacjach zwiększają ryzyko powikłań u dziecka. Ich wykrycie wymaga oceny lekarza prowadzącego ciążę.

Dodatni wynik ANA – przyczyny

Dodatni wynik ANA oznacza, że we krwi wykryto przeciwciała przeciwjądrowe. Mogą one występować w przebiegu chorób autoimmunologicznych, ale także u osób zdrowych, szczególnie w starszym wieku.

W jakich chorobach występują dodatnie ANA? Przeciwciała przeciwjądrowe mogą towarzyszyć:

• toczniowi rumieniowatemu układowemu – może zajmować skórę, stawy, nerki i inne narządy,
• zespołowi Sjögrena – często powoduje suchość oczu i jamy ustnej,
• twardzinie układowej – może prowadzić do stwardnienia skóry i zmian w narządach wewnętrznych,
• zapalnym chorobom mięśni – mogą powodować osłabienie siły mięśniowej,
• mieszanej chorobie tkanki łącznej – łączy cechy kilku chorób autoimmunologicznych.

Dodatni wynik ANA może także towarzyszyć niektórym zakażeniom i występować podczas przyjmowania określonych leków. Samo wykrycie przeciwciał nie wystarcza do rozpoznania choroby.

Ujemny wynik ANA – przyczyny

Ujemny wynik ANA oznacza, że we krwi nie wykryto przeciwciał przeciwjądrowych lub ich ilość była zbyt mała, aby zastosowany test mógł je wykryć. Zmniejsza to prawdopodobieństwo niektórych chorób autoimmunologicznych, szczególnie tocznia rumieniowatego układowego.

Ujemny wynik może wystąpić również u osoby z chorobą autoimmunologiczną, ponieważ:

• nie wszystkie choroby autoimmunologiczne wiążą się z obecnością ANA – niektóre przebiegają bez tych przeciwciał,
• zastosowana metoda ma ograniczony zakres wykrywania – poszczególne testy mogą wykrywać różne rodzaje przeciwciał,
• stężenie przeciwciał jest zbyt niskie – może znajdować się poniżej granicy wykrywalności testu.

Dlatego ujemny wynik nie zawsze kończy diagnostykę. Lekarz uwzględnia również objawy i może zlecić inne badania, jeśli nadal podejrzewa chorobę autoimmunologiczną.

Ujemny wynik ANA – objawy

Sam ujemny wynik ANA nie powoduje żadnych dolegliwości. Jeśli jednak mimo takiego wyniku występują objawy sugerujące chorobę autoimmunologiczną, nie należy ich ignorować.

Do objawów wymagających dalszej oceny mogą należeć:

• utrzymujące się obrzęki i sztywność stawów – szczególnie jeśli nasilają się rano,
• wysypki i nadwrażliwość skóry na słońce – zwłaszcza gdy pojawiają się wraz z innymi dolegliwościami,
• objaw Raynauda – napadowe blednięcie lub sinienie palców pod wpływem zimna,
• niewyjaśnione osłabienie mięśni – np. trudności ze wstawaniem lub unoszeniem rąk,
• nieprawidłowości w badaniu moczu – które mogą wskazywać na zajęcie nerek.

Jeśli takie objawy utrzymują się mimo ujemnego wyniku ANA, poinformuj o nich lekarza. Może być potrzebna diagnostyka w kierunku innych chorób lub dodatkowe oznaczenia przeciwciał.

ANA – co zrobić po otrzymaniu wyniku badania?

Wynik badania ANA zawsze należy skonsultować z lekarzem, który oceni go w kontekście objawów, wywiadu medycznego oraz stosowanych leków. Na tej podstawie ustali, czy potrzebne są dodatkowe badania lub leczenie.

Jeśli otrzymasz wynik dodatni, lekarz może skierować Cię do reumatologa lub zlecić bardziej szczegółowe oznaczenia. Nie wykonuj jednak kolejnych paneli ANA na własną rękę – ich dobór zależy od podejrzewanej choroby.

Jeśli dolegliwości utrzymują się mimo wyniku ujemnego, poinformuj o tym lekarza. Może być potrzebna diagnostyka innych przyczyn objawów.

ANA – powiązane badania

• Przeciwciała anty-dsDNA – pomagają w diagnostyce tocznia rumieniowatego układowego i ocenie aktywności choroby.
• Przeciwciała anty-Sm – są silnie związane z toczniem rumieniowatym układowym.
• Przeciwciała anty-Ro/SSA i anty-La/SSB – przydatne m.in. w diagnostyce zespołu Sjögrena i tocznia.
• Przeciwciała anty-Scl-70 i antycentromerowe – pomagają w diagnostyce twardziny układowej.
• Przeciwciała anty-Jo-1 – mogą być pomocne przy podejrzeniu zapalnych chorób mięśni.
• Dopełniacz C3 i C4 – ich obniżone stężenia mogą występować przy zwiększonej aktywności niektórych chorób autoimmunologicznych.
• Morfologia krwi, CRP i OB – pomagają wykryć nieprawidłowości w liczbie komórek krwi i ocenić stan zapalny.
• Badanie ogólne moczu – może wykazać zmiany sugerujące zajęcie nerek.

FAQ – najczęściej zadawane pytania o badanie ANA

ANA 1 – co to za badanie?

ANA 1 to najczęściej podstawowy test wykrywający przeciwciała przeciwjądrowe. Może również określać ich miano i typ świecenia.

Badanie ANA 2 – co wykrywa?

ANA 2 zwykle pozwala dokładniej określić rodzaj przeciwciał. Zakres oznaczanych przeciwciał zależy od laboratorium.

ANA 3 – co to za badanie?

ANA 3 jest zazwyczaj rozszerzonym panelem przeciwciał, często wykonywanym metodą mikroblot. Może obejmować kilkadziesiąt różnych antygenów.

Co oznacza ANA 1 dodatni?

Oznacza, że wykryto przeciwciała ANA. Sam wynik nie potwierdza choroby autoimmunologicznej. Lekarz oceni również Twoje objawy i szczegóły badania.

Dodatnie ANA – w jakich chorobach występują?

Mogą występować m.in. w toczniu, zespole Sjögrena, twardzinie układowej i zapalnych chorobach mięśni. Zdarzają się także u osób zdrowych.

Czy dodatnie ANA oznacza toczeń?

Nie. Do rozpoznania tocznia potrzebna jest ocena objawów i wyników innych badań.

Czy badanie ANA trzeba wykonać na czczo?

Nie. Możesz normalnie jeść i pić. Sprawdź jednak zasady przygotowania do innych badań, jeśli wykonujesz je podczas tej samej wizyty.

Przeczyta również:
Odporność a choroby autoimmunologiczne