Osteoporoza. Objawy, przyczyny, leczenie i profilaktyka

Osteoporoza – co to jest?

Osteoporoza jest przewlekłą chorobą szkieletu, w przebiegu której dochodzi do zmniejszenia gęstości mineralnej kości oraz pogorszenia ich struktury. W efekcie kości stają się bardziej kruche i podatne na złamania, nawet po niewielkim urazie.

Osteoporoza dotyka głównie kobiety po menopauzie oraz osoby starsze. Szacuje się, że w Polsce choruje na nią ponad 2 miliony osób, a liczba ta może wzrastać wraz ze starzeniem się społeczeństwa.

Rodzaje osteoporozy

Wyróżniamy dwa typy osteoporozy:

Osteoporozę pierwotną – związaną przede wszystkim z procesem starzenia się organizmu oraz zmianami hormonalnymi występującymi po menopauzie. Jest to najczęstsza postać choroby.

Osteoporozę wtórną – rozwijającą się w następstwie innych chorób lub stosowania niektórych leków. Do jej przyczyn mogą należeć m.in. zaburzenia hormonalne, choroby przewodu pokarmowego, nerek, choroby reumatyczne oraz długotrwałe stosowanie glikokortykosteroidów.

Osteoporoza – objawy

Osteoporoza przez wiele lat może nie powodować żadnych objawów. Często pierwszym sygnałem choroby jest złamanie niskoenergetyczne, czyli złamanie powstałe wskutek niewielkiego urazu.

U części pacjentów, zwłaszcza po złamaniach kręgów, mogą pojawić się ból pleców, ograniczenie ruchomości kręgosłupa, pogorszenie postawy ciała oraz stopniowe zmniejszenie wzrostu.

Najczęściej dochodzi do złamań kręgów, bliższego odcinka kości udowej (szyjki kości udowej), dalszego odcinka kości promieniowej (okolicy nadgarstka), żeber oraz miednicy. Pojawienie się jednego złamania osteoporotycznego znacząco zwiększa ryzyko kolejnych złamań.

Czytaj też:
Badanie densytometryczne – do czego służy?

Osteoporoza – przyczyny

Do podstawowych czynników ryzyka rozwoju osteoporozy należą:

• predyspozycje rodzinne,
• płeć żeńska,
• zaawansowany wiek,
• niska masa ciała,
• rasa biała lub żółta.

Do rozwoju osteoporozy przyczynić się mogą również zaburzenia hormonalne, choroby układu pokarmowego, oddechowego i nerek oraz niektóre leki (zwłaszcza glikokortykosteroidy).

Istotną rolę odgrywają także czynniki modyfikowalne związane z dietą i stylem życia. Należą do nich m.in. niedobór wapnia, witaminy D i białka oraz palenie papierosów i nadmierne spożycie alkoholu.

Rozpoznanie osteoporozy

Jakie badania wykonuje się w kierunku osteoporozy?

Podstawowym badaniem wykorzystywanym w diagnostyce osteoporozy jest densytometria (DXA), która pozwala ocenić gęstość mineralną kości oraz ryzyko złamań. Badanie jest bezbolesne, nieinwazyjne i najczęściej wykonuje się je w obrębie kręgosłupa lędźwiowego oraz szyjki kości udowej.

W niektórych przypadkach lekarz może zlecić również badania krwi, m.in. oznaczenie stężenia wapnia, fosforu, witaminy D oraz innych parametrów związanych z metabolizmem kostnym.

Co oznacza wynik T-score?

Lekarz stawia rozpoznanie osteoporozy na podstawie wyniku densytometrii oraz innych czynników ryzyka. Kluczowym parametrem jest wskaźnik T-score, czyli stosunek gęstości mineralnej kości pacjenta do średniej gęstości kości osoby młodej.

Gdy wartość T-score wynosi ≤ -2,5, rozpoznaje się osteoporozę. U zdrowej osoby wskaźnik ten powinien być wyższy niż -1. Jeśli dodatkowo wystąpiło złamanie niskoenergetyczne, lekarz może rozpoznać osteoporozę zaawansowaną.

Osteoporoza – leczenie

Leczenie osteoporozy ma na celu przede wszystkim zmniejszenie ryzyka złamań, zahamowanie utraty masy kostnej oraz poprawę jakości życia pacjenta. Sposób terapii jest dobierany indywidualnie i zależy m.in. od wieku, stanu zdrowia, wyników badań oraz ryzyka wystąpienia złamań.

W leczeniu farmakologicznym stosuje się leki wydawane na receptę. Do najczęściej wykorzystywanych należą bifosfoniany, które hamują proces utraty tkanki kostnej i zmniejszają ryzyko złamań. W zależności od potrzeb lekarz może zalecić również inne leki wpływające na metabolizm kości.

Farmakoterapia stanowi jedynie jeden z elementów postępowania. Równie istotne znaczenie mają odpowiednio zbilansowana dieta, regularna aktywność fizyczna oraz działania zmniejszające ryzyko upadków i złamań.

Osteoporoza – dieta

W profilaktyce osteoporozy niezwykle istotna jest dieta. Szczególne znaczenie mają odpowiednia podaż wapnia, witaminy D oraz białka, które wspierają utrzymanie prawidłowej masy kostnej. Osoby dorosłe powinny dostarczać około 1000 mg wapnia dziennie, natomiast kobiety po menopauzie i osoby starsze około 1200 mg.

Źródła pokarmowe dostarczające dobrze przyswajalny wapń to przede wszystkim mleko i przetwory mleczne, ale również niektóre konserwy rybne, woda mineralna i odpowiednie suplementy diety. Fosfor powszechnie występuje w produktach spożywczych, przede wszystkim w rybach.

Witamina D a osteoporoza

Kolejnym niezwykle ważnym czynnikiem w profilaktyce osteoporozy jest odpowiednia podaż witaminy D. Wspiera ona prawidłowe funkcjonowanie układu mięśniowo-szkieletowego oraz bierze udział w metabolizmie tkanki kostnej.

Witamina D wpływa również na utrzymanie prawidłowego stężenia wapnia, ponieważ zwiększa jego wchłanianie z przewodu pokarmowego.

Jej głównym źródłem jest synteza skórna zachodząca pod wpływem promieniowania słonecznego. W naszej szerokości geograficznej często konieczna jest suplementacja. U dorosłych najczęściej zaleca się dawki 1000-2000 IU na dobę, jednak ostateczna ilość powinna być dostosowana do wieku, masy ciała, stanu zdrowia i stężenia witaminy D we krwi.

W niektórych przypadkach lekarz może zalecić stosowanie większych dawek.

Białko w diecie przy osteoporozie

Istotnym składnikiem diety jest również białko, które stanowi ważny element budulcowy tkanki kostnej. Jego niedobór może przyczyniać się do zmniejszenia masy kostnej oraz osłabienia siły mięśniowej, co zwiększa ryzyko upadków i złamań. Dobrymi źródłami białka są m.in. chude mięso, ryby, jaja, nabiał, nasiona roślin strączkowych oraz orzechy.

Witamina K a zdrowie kości

Witamina K uczestniczy w procesach związanych z metabolizmem tkanki kostnej i może wspierać utrzymanie prawidłowego stanu kości. Osteoblasty (dojrzałe komórki tkanki kostnej) wydzielają białko – osteokalcynę, zależnie od podaży tej witaminy. Witamina K występuje przede wszystkim w zielonych warzywach, np. brokułach, jarmużu, szpinaku, brukselce.

Magnez a gęstość mineralna kości

Zadbaj również o podaż magnezu, który ma wpływ na gęstość mineralną kości. Bogate w magnez są m.in. pełnoziarniste produkty zbożowe, nasiona roślin strączkowych, orzechy, migdały i wysokomineralizowana woda niegazowana. 

Czy kawa szkodzi na osteoporozę?

Ogranicz nadmierne spożycie kofeiny, która znajduje się nie tylko w kawie, ale również w herbacie, czekoladzie, kakao i napojach energetycznych. Przyjmowana w dużych ilościach może zwiększać utratę wapnia z moczem. Umiarkowane spożycie kawy nie jest jednak uznawane za istotny czynnik ryzyka osteoporozy u osób dostarczających odpowiednią ilość wapnia.

Sól i żywność wysokoprzetworzona a osteoporoza

Warto również ograniczyć żywność wysokoprzetworzoną, która często zawiera duże ilości sodu. Jego nadmierne spożycie może zwiększać wydalanie wapnia z organizmu, co nie sprzyja utrzymaniu prawidłowej gęstości kości.

Osteoporoza a aktywność fizyczna

U osób ze stwierdzoną osteoporozą lub osteopenią zalecaną aktywnością fizyczną są ćwiczenia oporowe na wszystkie większe grupy mięśniowe o umiarkowanej intensywności ze stopniowym progresją. W celu przeciwdziałania upadkom zaleca się również trening równoważny o stopniu trudności dostosowanym do stanu funkcjonalnego pod okiem fizjoterapeuty.

Dodatkowo istotne jest zachowanie sprawności i wydolności organizmu poprzez regularne ćwiczenia aerobowe – marsze, nordic walking, jazda na rowerze stacjonarnym oraz inne formy aktywności dostosowane do wieku i stanu zdrowia. Zadowalające wyniki poprawy parametrów gęstości kości można również uzyskać poprzez regularną praktykę jogi.

Niewskazany jest natomiast brak ruchu i oszczędzający tryb życia, które pomimo ograniczania ryzyka upadków, przyczyniają się do wypłukiwania wapnia ze szkieletu. Ćwiczenia w odciążeniu i ćwiczenia w wodzie również nie powinny stanowić podstawy terapii, mogą być stosowane jedynie jako element dodatkowy w leczeniu innych dolegliwości.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o osteoporozę

Czy osteoporoza jest wyleczalna?

Osteoporozy nie można całkowicie cofnąć, jednak odpowiednie leczenie, aktywność fizyczna i właściwa dieta mogą spowolnić postęp choroby oraz zmniejszyć ryzyko złamań.

Czy osteoporoza jest dziedziczna?

Tak. Występowanie osteoporozy u rodziców lub rodzeństwa zwiększa ryzyko zachorowania. Predyspozycje genetyczne są jednym z czynników wpływających na rozwój tej choroby.

Czy osteoporoza boli?

Sama osteoporoza przez długi czas zwykle nie powoduje bólu. Dolegliwości pojawiają się najczęściej w następstwie złamań osteoporotycznych, szczególnie w obrębie kręgosłupa.

Do jakiego lekarza zgłosić się z podejrzeniem osteoporozy?

W przypadku podejrzenia osteoporozy warto rozpocząć diagnostykę u lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. W zależności od sytuacji pacjent może zostać skierowany do reumatologa, endokrynologa, ortopedy lub specjalisty chorób metabolicznych kości.

Przeczytaj również:
Witamina K. Jakie są skutki niedoboru?