Żelazo. Jak objawia się nadmiar i niedobór? Jakie produkty są bogate w żelazo?

Żelazo – jaką pełni funkcję?

Żelazo jest mikroelementem, bez którego prawidłowe funkcjonowanie organizmu nie byłoby możliwe. Organizm nie potrafi samodzielnie syntetyzować żelaza, dlatego musi być ono dostarczane wraz z dietą.

Za wchłanianie żelaza odpowiadają dwunastnica i górny odcinek jelita cienkiego. Żelazo jest magazynowane w wątrobie w postaci ferrytyny.

Ze względu na zdolność odwracalnego wiązania z tlenem, żelazo jest ważnym elementem budulcowym hemoglobiny odpowiedzialnej za transport tlenu do komórek i odprowadzanie z nich dwutlenku węgla powstałego w czasie oddychania.  

Mikroelement ten bierze także udział w powstawaniu erytrocytów w szpiku kostnym. Wiele enzymów i białek uczestniczących w mechanizmach neuroprzekaźnictwa jest zależnych od żelaza. Badania dowodzą, że żelazo uczestniczy w reakcjach, których efektem jest powstawanie dopaminy i serotoniny. Neurotransmitery te wpływają na dobry nastrój i samopoczucie.  

Żelazo wpływa na wytwarzanie kwasu gamma-aminomasłowego odgrywającego znaczącą rolę w odporności na stres. Ponadto jest niezbędne do prawidłowej pracy limfocytów, które są odpowiedzialne za reakcje odpornościowe.

Zalecane dzienne spożycie żelaza

Zalecane dzienne spożycie żelaza nie jest jednakowe dla wszystkich.

Zależy ono od wieku i płci: 

• dziewczęta – 14-15 mg,
• chłopcy 10-12 lat – 10 mg,
• chłopcy 13-18 lat – 11 mg,
• kobiety w wieku rozrodczym – 18 mg, 
• kobiety w ciąży – 27 mg, 
• kobiety po menopauzie – 10 mg,  
• mężczyźni – 10 mg. 

Produkty bogate w żelazo – tabela

Możemy wyróżnić dwa rodzaje:

• produkty bogate w żelazo hemowe – czyli pochodzenia zwierzęcego,
• produkty bogate w żelazo niehemowe – pochodzenia roślinnego.

Poniższa tabela przedstawia produkty bogate w żelazo: 

Warto pamiętać, że przyswajalność żelaza z produktów roślinnych jest niższa niż z produktów pochodzenia zwierzęcego.

Normy żelaza we krwi

Na badanie najlepiej zgłoś się rano, na czczo. Nie jedz i nie pij kawy ani herbaty na minimum 8 godzin przed badaniem żelaza. Powstrzymaj się również od wysiłku fizycznego. Istotna jest odpowiednia ilość snu i w miarę możliwości wyeliminowanie stresu.  

Przed badaniem nie jedz produktów bogatych w żelazo ani nie przyjmuj preparatów zawierających jego związki.  

Prawidłowe stężenie żelaza wynosi odpowiednio 17,7-35,9 µmol/l (90-200 µg/dl) u mężczyzn oraz 11,1-30,1 µmol/l (60-170 µg/dl) u kobiet.

Jaki poziom żelaza jest niebezpieczny?

Warto pamiętać, że nie istnieje jedna wartość stężenia żelaza, która zawsze oznacza zagrożenie dla zdrowia. Interpretacja wyniku powinna uwzględniać normy laboratoryjne, objawy pacjenta oraz wyniki dodatkowych badań, takich jak ferrytyna, transferryna czy morfologia krwi. Zarówno zbyt niski, jak i zbyt wysoki poziom żelaza wymaga konsultacji z lekarzem.

Objawy nadmiaru żelaza 

Zarówno niedobór, jak i nadmiar żelaza jest szkodliwy. Objawy nadmiaru żelaza mogą rozwijać się stopniowo i przez długi czas pozostawać niezauważone. Jedną z przyczyn przewlekłego nadmiaru żelaza w organizmie jest hemochromatoza – choroba związana z nadmiernym wchłanianiem tego pierwiastka z przewodu pokarmowego.

Zbyt duża ilość żelaza przyczynia się do uszkodzenia trzustki i wątroby, a w dalszej perspektywie prowadzi do rozwoju cukrzycy i marskości wątroby. 

Objawy tego schorzenia nie są zbyt charakterystyczne, dlatego diagnoza stawiana jest zwykle dość późno.

Do symptomów hemochromatozy zalicza się: 

• przewlekłe zmęczenie,
• ból stawów,
• spadek masy ciała,
• bóle brzucha,
• osłabienie,
• obniżenie libido.

Skóra przybiera szaro-brązowy odcień, u kobiet mogą pojawić się zaburzenia miesiączkowania, a nawet przedwczesna menopauza. U mężczyzn mogą wystąpić zaburzenia erekcji.

Objawy niedoboru żelaza 

Człowiek traci każdego dnia około 1-1,5 mg żelaza, głównie na skutek złuszczania się komórek nabłonka przewodu pokarmowego. Przyczyn niedoboru żelaza może być jednak znacznie więcej – od niewłaściwej diety, przez zwiększone zapotrzebowanie organizmu, aż po przewlekłe krwawienia.

Jednym z pierwszych laboratoryjnych objawów niedoboru żelaza jest obniżenie stężenia ferrytyny we krwi. W dalszej kolejności może rozwinąć się niedokrwistość z niedoboru żelaza.

Do najczęstszych objawów niedoboru żelaza należą:

• bladość i suchość skóry,
• przewlekłe zmęczenie,
• osłabienie,
• częstsze infekcje,
• problemy z koncentracją i pamięcią,
• duszność podczas wysiłku,
• zawroty głowy.

Niedobór żelaza może również powodować wypadanie włosów oraz pogorszenie kondycji paznokci. Włosy stają się cienkie i łamliwe, a na paznokciach mogą pojawiać się charakterystyczne rowki i prążki. U niektórych osób występują także zajady oraz pękanie kącików ust.

Kiedy wzrasta zapotrzebowanie na żelazo?

Zapotrzebowanie na żelazo zależy od płci i jednocześnie zmienia się wraz z wiekiem. Na jego poziom ma wpływ również wiele innych czynników.

Zapotrzebowanie na żelazo zwiększa się u: 

• wcześniaków i noworodków, które nie są karmione mlekiem matki,
• sportowców,
• młodzieży w okresie dojrzewania, 
• osób z niedoborem witaminy B12,
• kobiet w ciąży, zwłaszcza w drugim i trzecim trymestrze (jest to związane ze zwiększeniem liczby czerwonych krwinek, a także transportem żelaza do rozwijającego się płodu i łożyska), 
• kobiet karmiących piersią,
• osób na nieodpowiednio zbilansowanej diecie bezmięsnej lub restrykcyjnej diecie odchudzającej, 
• kobiet z obfitymi miesiączkami, 
• osób z upośledzonym wchłanianiem z przewodu pokarmowego, np. w wyniku usunięcia części żołądka, stanów zapalnych żołądka związanych z zakażeniem Helicobacter pylori, 
• osób, u których występują częste krwawienia z przewodu pokarmowego,
• wielokrotnych dawców krwi,
• osób po rozległych urazach i operacjach.  

Żelazo w ciąży

Żelazo w okresie ciąży jest bardzo ważne dla mamy i dziecka. Odpowiednie stężenie żelaza we krwi matki zmniejsza ryzyko urodzenia wcześniaka, wspomaga prawidłowy rozwój płodu i tworzy zapas tego pierwiastka w organizmie dziecka, który starcza na pierwsze 4-6 miesięcy życia.

Według aktualnych zaleceń Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników suplementację żelazem powinny stosować kobiety ciężarne, u których stwierdzono niedobór tego składnika w badaniach krwi.

Zadbaj o poziom żelaza, jeśli jesteś na diecie wegetariańskiej lub wegańskiej. W tym przypadku najczęściej występują niedobory. Dawkowanie żelaza powinien ustalić Twój lekarz ginekolog na podstawie wyników badań. Według wytycznych u kobiet bez anemii, ze stężeniem ferrytyny poniżej 60 µg/l można wprowadzić suplementację do 30 mg żelaza na dzień.

Co wypłukuje żelazo?

Nie bez znaczenia w przypadku poziomu żelaza jest również to, co jemy i jakie leki przyjmujemy. Kawa i herbata zawierają garbniki – związki o właściwościach absorbujących, które mogą obniżać ilość wchłanianego żelaza przez układ pokarmowy. Na ten proces niekorzystnie wpływają także produkty mleczne (ze względu na dużą ilość wapnia) oraz pokarmy bogate w cynk, magnez, błonnik i fityniany, które są obecne np. w płatkach owsianych.  

Wśród leków utrudniających przyswajanie żelaza znajdują się m.in. te zawierające neomycynę, tetracykliny, inhibitory pompy protonowej czy zobojętniające kwas żołądkowy.

Żelazo a suplementacja 

Niejednokrotnie niedobory żelaza i związana z nimi niedokrwistość, oprócz odpowiednio zbilansowanej diety, wymagają również leczenia farmakologicznego. Dostępne preparaty, oprócz związków żelaza, często zawierają jednocześnie kwas foliowy, witaminę C i B12, które przyczyniają się do zwiększenia biodostępności tego mikroelementu.

Aby żelazo lepiej się wchłaniało, przyjmij preparat na czczo około pół godziny przed posiłkiem lub w jego trakcie.  

Rynek farmaceutyczny oferuje żelazo w postaci tabletek powlekanych, do rozgryzania i żucia, form o przedłużonym działaniu, a także syropu czy roztworu do wstrzykiwań. 

Suplementacja żelaza – skutki uboczne

Po przyjęciu preparatu z żelazem często pojawiają się dolegliwości ze strony układu pokarmowego, takie jak nudności i wymioty, zaparcia lub biegunki. Mogą wystąpić również bóle brzucha, uczucie przepełnienia żołądka oraz ciemne zabarwienie stolca.

Nasilenie działań niepożądanych zależy m.in. od rodzaju preparatu, dawki oraz indywidualnej tolerancji organizmu. U części osób objawy pojawiają się szczególnie po przyjmowaniu żelaza na czczo. Jeśli dolegliwości są uciążliwe, lekarz może zalecić zmianę preparatu, dawki lub sposobu przyjmowania.

Warto pamiętać, że ciemne zabarwienie stolca podczas suplementacji żelaza jest zazwyczaj naturalnym zjawiskiem i nie powinno budzić niepokoju. Konsultacji lekarskiej wymagają natomiast silne bóle brzucha, uporczywe wymioty lub inne niepokojące objawy.

Osiągnięcie odpowiedniego poziomu żelaza we krwi często wymaga długotrwałej suplementacji i regularnego kontrolowania wyników badań. Zdarza się również, że w trakcie leczenia konieczna jest zmiana preparatu na lepiej tolerowany.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania o suplementację żelaza

Czy można przedawkować żelazo?

Tak. Nadmierna suplementacja żelaza może prowadzić do jego gromadzenia się w organizmie i wywoływać działania niepożądane. Dlatego preparaty z żelazem warto stosować zgodnie z zaleceniami lekarza lub farmaceuty.

Jak długo trwa uzupełnianie niedoboru żelaza?

Czas leczenia zależy od stopnia niedoboru oraz jego przyczyny. Poprawa wyników badań może nastąpić po kilku tygodniach, jednak odbudowa zapasów żelaza często wymaga dłuższej suplementacji.

Czy niedobór żelaza zawsze oznacza anemię?

Nie. Niedobór żelaza może występować jeszcze przed rozwojem niedokrwistości. W pierwszej kolejności zmniejszają się zapasy żelaza w organizmie, a dopiero później mogą pojawić się nieprawidłowości w morfologii krwi.

Przeczytaj również:
Żelazo na diecie wegańskiej