Żywienie w chorobach wątroby

Jaką funkcję pełni wątroba w organizmie człowieka? 

• Bierze udział w przemianach białek – powstają w niej białka osocza (np. albuminy, protrombina), aminokwasy oraz amoniak i ketokwasy. 
• Odpowiada za wytwarzanie, magazynowanie i uwalnianie glukozy (podstawowego surowca energetycznego), adekwatnie do bieżących potrzeb organizmu. 
• Uczestniczy w regulacji gospodarki tłuszczowej – przekształca węglowodany i białka w tłuszcze, wytwarza lipoproteiny, fosfolipidy oraz cholesterol, a także rozkłada tłuszcze do kwasów tłuszczowych. 
• Gromadzi zapasy witaminy A, D, B12 i żelaza (w postaci ferrytyny), 
• Produkuje żółć, która jest niezbędna do optymalnego przebiegu procesu trawienia i absorpcji tłuszczu w przewodzie pokarmowym. 
• Wpływa na funkcjonowanie układu odpornościowego – niszczy drobnoustroje. 
• Zachodzi w niej detoksykacja związków wewnątrzustrojowych (np. hormonów steroidowych), jak również substancji pochodzenia zewnątrzustrojowego (np. leków czy toksyn, które trafiają do wątroby z jelit poprzez krążenie wrotne). 
• Jest miejscem produkcji kalcydiolu – 25(OH)D, który jest popularnie oznaczanym w laboratoriach markerem zawartości witaminy D w organizmie ludzkim. 
• Bierze udział w procesie przemiany hemu, który jest komponentem hemoglobiny i innych substancji białkowych. 

Jakie są najczęstsze przyczyny występowania przewlekłych schorzeń wątroby? 

• Infekcje wirusami hepatotropowymi (wirusy zapalenia wątroby A, B, C, D i E), 
• Chroniczne nadużywanie alkoholu, 
• Czynniki toksyczne (np. niektóre leki, suplementy diety, preparaty ziołowe, grzyby), 
• Insulinooporność, 
• Choroby o podłożu autoimmunologicznym, 
• Zaburzenia przemiany żelaza i miedzi w organizmie. 

Do jakich powikłań mogą prowadzić przewlekłe choroby wątroby? 

• Niedożywienie białkowo-energetyczne (w wyniku złożonych nieprawidłowości metabolicznych), 
• Zaburzenia trawienia i wchłaniania składników odżywczych, 
• Wzdęcia brzucha i uczucie pełności, 
• Utrata apetytu. 

Dlaczego pacjenci z MASLD (dawniej NAFLD) powinni zmienić sposób odżywiania?

Metabolicznie uwarunkowana stłuszczeniowa choroba wątroby (MASLD), wcześniej określana jako niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD), rozwija się na skutek nadmiernego gromadzenia tłuszczu w komórkach wątroby. Choroba jest silnie związana z nadmiarem kalorii w diecie oraz nadmierną masą ciała. Dlatego jednym z najważniejszych elementów leczenia jest stopniowa redukcja tkanki tłuszczowej.

Badania pokazują, że zmniejszenie masy ciała o około 7–10% może ograniczyć stłuszczenie wątroby i poprawić wyniki badań. W bardziej zaawansowanych stadiach, np. przy włóknieniu, konieczna może być większa redukcja masy ciała. Oznacza to, że zmiana stylu życia – w tym odpowiednia dieta i regularna aktywność fizyczna – stanowi podstawę leczenia u większości pacjentów z MASLD (NAFLD). Dopiero gdy te działania nie przynoszą efektu, rozważa się inne metody, takie jak leczenie operacyjne.

Jaka dieta jest zalecana przy MASLD (NAFLD)?

Najlepiej przebadanym i najczęściej rekomendowanym modelem żywienia jest dieta śródziemnomorska.

Opiera się ona na produktach naturalnych i jak najmniej przetworzonych. Oznacza to większe spożycie:

• warzyw i owoców
• pełnoziarnistych produktów zbożowych
• zdrowych tłuszczów roślinnych (np. oliwy z oliwek)
• orzechów, nasion i pestek

Jednocześnie ogranicza się:

• tłuszcze nasycone
• tłuszcze trans
• cukry proste i wysoko przetworzoną żywność

Taki sposób odżywiania dostarcza błonnika, witamin, składników mineralnych i związków o działaniu przeciwzapalnym, które mogą wspierać funkcjonowanie wątroby.

Warto pamiętać, że nie chodzi o krótkotrwałą dietę, ale o trwałą zmianę nawyków żywieniowych.

Co oznacza termin dieta wątrobowa? 

Powszechnie używane określenie dieta wątrobowa definiuje się jako sposób odżywiania, który ma na celu wspomaganie leczenia określonych schorzeń wątroby. Warto jednak podkreślić, że nie istnieje jeden gotowy dla wszystkich pacjentów schemat żywienia, ponieważ dieta za każdym razem powinna być indywidualnie dobrana w zależności od kondycji zdrowotnej chorego, w tym stopnia uszkodzenia narządu oraz występowania schorzeń współistniejących.  

Wskazuje się natomiast kilka ogólnych zasad prozdrowotnego stylu życia, których regularne przestrzeganie przyczynia się do wyraźnej poprawy funkcjonowania wątroby i zahamowania rozwoju procesów degeneracyjnych hepatocytów, ściśle powiązanych z toczącym się przewlekłym stanem zapalnym.

Podstawowe zalecenia dotyczące modyfikacji diety i ogólnego stylu życia dla pacjentów z chorobami wątroby? 

• Należy unikać lub nawet całkowicie wyeliminować konsumpcję alkoholu. 
• Trzeba ograniczyć spożycie nasyconych kwasów tłuszczowych (np. tłuste gatunki mięsa, śmietana, olej kokosowy) do maksymalnie 10% całodziennego udziału energii w diecie i jednocześnie zwiększyć podaż jedno- i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (np. oliwa z oliwek z pierwszego tłoczenia, olej rzepakowy, awokado, siemię lniane, nasiona słonecznika, pestki dyni, migdały, różnorodne niesolone i niesłodzone orzechy). 
• Podstawą diety powinny być świeże warzywa oraz owoce w dobrze tolerowanej formie, które zaleca się, aby stanowiły połowę talerza każdego posiłku (w szczególności warzywa). 
• Należy zminimalizować ilość spożywanych produktów żywnościowych o wysokim stopniu przetworzenia (np. słodycze, chipsy, batony, ciastka, słodkie napoje, żywność typu fast food), które wywierają negatywny wpływ na funkcjonowanie organizmu ludzkiego, w tym pracę wątroby. 
• Trzeba znacząco ograniczyć smażenie na rzecz gotowania w wodzie, gotowania na parze, duszenia na wodzie oraz pieczenia w piekarniku z użyciem pergaminu. Warto również przygotowywać posiłki w formie past, koktajli, musów, budyniów.  
• Dieta powinna obfitować w pełnowartościowe źródła białka (np. chude gatunki mięsa drobiowego, ryby, jaja, niskotłuszczowy naturalny nabiał – jogurty, kefiry, maślanki, sery twarogowe, serki wiejskie, sery light oraz nasiona roślin strączkowych w przypadku dobrej tolerancji), które będą wspomagać proces regeneracji komórek wątroby. 
• Warto jeść posiłki regularnie co 3-4 godziny, aby znormalizować stężenie glukozy we krwi i zapobiegać wystąpieniu uczucia silnego głodu pomiędzy poszczególnymi posiłkami. 
• Trzeba wypijać co najmniej 2 litry płynów w ciągu dnia, w szczególności w postaci niegazowanej naturalnej wody. 
• Należy zrezygnować ze spożycia słodkich napojów i wszelkich produktów żywnościowych, które zawierają w swoim składzie duże ilości syropu glukozowo-fruktozowego. 
• Warto jeść posiłki o odpowiedniej temperaturze, z uważnością, w spokojnej atmosferze i bez zbędnego pośpiechu.  
• Koniecznie należy zwiększyć tygodniową aktywność fizyczną (co najmniej 150 minut w skali tygodnia według zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia) w dowolnej formie, która będzie możliwa do wprowadzenia w życie chorego oraz będzie skutkowała rosnącym poczuciem satysfakcji. 
• Bezwzględnie trzeba stopniowo i konsekwentnie dążyć do zmniejszenia nadmiernej zawartości tkanki tłuszczowej (np. w ilości 0,5 – 1,0 kg na tydzień), a następnie starać się utrzymywać prawidłową masę ciała w perspektywie długofalowej. 
• Warto zadbać każdego dnia o odpowiednią jakość i ilość snu, najlepiej w przedziale między 7 a 9 godzinami na dobę. 

Przeczytaj również:
MASLD – co to jest? Objawy, przyczyny i leczenie stłuszczenia wątroby